बिव्हेरिया बासियाना बद्दल कुणाला ही माहीत नसलेली गोष्ट!

शेतकरी मित्रांनो, आपण आपल्या पिकांच्या संरक्षणासाठी 'बिव्हेरिया बासियाना' (Beauveria bassiana) या अत्यंत उपयोगी मित्र बुरशीचा वापर करतो. पण तुम्हाला माहीत आहे का, या बुरशीचा शोध कसा लागला? याचा इतिहास खूप रंजक आहे आणि तो शेतीशी नव्हे, तर 'रेशीम उद्योगाशी' जोडलेला आहे!

चला तर मग, जाणून घेऊया या मित्र बुरशीच्या शोधाची रंजक कथा.

रेशीम किड्यांचा आजार आणि एक मोठे संकट

ही गोष्ट आहे १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीची, म्हणजे १८०० च्या दशकातील युरोपची. त्या काळात इटली आणि फ्रान्समध्ये रेशीम उद्योग खूप मोठा होता. हजारो शेतकरी रेशीम किड्यांचे (Silkworm) संगोपन करत असत.

पण, १८३५ च्या सुमारास इटलीमधील रेशीम उद्योगावर एक मोठे संकट कोसळले. रेशीम किड्यांना एका रहस्यमय आजाराची लागण झाली. या आजारात किडे अचानक सुस्त व्हायचे, मरायचे आणि मेल्यानंतर त्यांच्या अंगावर पांढऱ्या रंगाची भुकटीसारखी बुरशी वाढायची. या आजारामुळे लाखो रेशीम किडे मरू लागले आणि संपूर्ण रेशीम उद्योग डबघाईला आला. या आजाराला त्यावेळी 'कॅल्सिनो' (Calcino) किंवा 'मस्कार्डिन' (Muscardine) रोग असे नाव देण्यात आले.

अगोस्टिनो बास्सी (Agostino Bassi): एक महान शास्त्रज्ञ

या रहस्यमय आजाराचे कारण शोधण्याचे आव्हान इटलीचे शास्त्रज्ञ अगोस्टिनो बास्सी यांनी स्वीकारले. ते व्यवसायाने वकील होते, पण त्यांना विज्ञानाची आणि प्रयोगांची खूप आवड होती.

बास्सी यांनी तब्बल २५ वर्षे या आजारावर संशोधन केले. त्यांनी अनेक प्रयोग केले आणि अखेर १८३५ मध्ये त्यांनी एक अत्यंत महत्त्वाचा शोध लावला.

शोधाचा क्षण

अगोस्टिनो बास्सी यांनी सिद्ध केले की रेशीम किड्यांचा हा मृत्यू कोणत्याही जादूटोण्यामुळे किंवा खराब हवेमुळे होत नसून, तो एका 'जिवंत सूक्ष्मजीवामुळे' (Microorganism) होत आहे. त्यांनी दाखवून दिले की मेलेल्या किड्याच्या अंगावर जी पांढरी बुरशी वाढते, तीच या आजाराचे मूळ कारण आहे.

जेव्हा ही पांढरी बुरशी एका निरोगी रेशीम किड्याच्या संपर्कात येते, तेव्हा ती त्याच्या शरीरात शिरते, त्याला मारते आणि मग त्याच्या शरीरावर वाढून इतर किड्यांनाही संक्रमित करते.

विज्ञानाच्या इतिहासात ही अत्यंत मोठी घटना होती. यातून "एखाद्या सूक्ष्मजीवामुळे दुसऱ्या जिवाला आजार होऊ शकतो" (Germ Theory of Disease) हे पहिल्यांदाच सिद्ध झाले होते. या शोधासाठी पुढे लुई पाश्चर यांनीही बास्सी यांच्या कार्याचा आधार घेतला.

'बिव्हेरिया बासियाना' हे नाव कसे पडले?

अगोस्टिनो बास्सी यांनी या बुरशीचा शोध लावला आणि रेशीम उद्योगाला वाचवण्यासाठी काही उपाययोजना सुचवल्या. त्यांच्या या महान शोधाचा सन्मान करण्यासाठी, या बुरशीला त्यांच्याच नावावरून 'बासियाना' (bassiana) असे नाव देण्यात आले.

पुढे, या बुरशीचा अभ्यास करणाऱ्या आणखी एका शास्त्रज्ञाच्या (Beauverie) नावावरून याला 'बिव्हेरिया' (Beauveria) हे नाव जोडले गेले. अशा प्रकारे या मित्र बुरशीचे पूर्ण नाव 'बिव्हेरिया बासियाना' असे पडले.

संकटातून सापडला उपाय!

सुरुवातीला जी बुरशी रेशीम उद्योगासाठी (म्हणजेच किड्यांसाठी) एक 'शाप' मानली जात होती, तीच बुरशी पुढे शेतीसाठी एक 'वरदान' ठरली!

शास्त्रज्ञांच्या लक्षात आले की, जर ही बुरशी रेशीम किड्यांना मारू शकते, तर ती पिकांचे नुकसान करणाऱ्या इतर घातक किड्यांनाही (उदा. अळ्या, मावा, तुडतुडे) नक्कीच मारू शकते. आणि येथूनच 'जैविक कीटकनाशक' (Biopesticide) म्हणून बिव्हेरिया बासियानाचा प्रवास सुरू झाला.

'बिव्हेरिया बासियाना'चा मोठ्या प्रमाणात उपयोग!

बिव्हेरिया बासियाना' या मित्र बुरशीचा वापर जागतिक पातळीवर अनेक मोठ्या आणि महत्त्वपूर्ण मोहिमांमध्ये यशस्वीपणे करण्यात आला आहे. उदाहरणार्थ, २०२३ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या 'अन्न आणि कृषी संस्थेने' (FAO) मध्य आशियात (उझबेकिस्तान) पिकांचा फडशा पाडणाऱ्या भयंकर 'टोळधाडीवर' (Locusts) नियंत्रण मिळवण्यासाठी विषारी रसायनांऐवजी या जैविक बुरशीचा यशस्वी वापर करून दाखवला. तसेच, तैवानमध्ये सेंद्रिय भातशेतीला नुकसान करणाऱ्या किडींपासून वाचवण्यासाठीही याचा अत्यंत प्रभावी वापर झाला आहे. याशिवाय, केवळ शेतीच नाही तर मलेरियासारखे गंभीर आजार पसरवणाऱ्या डासांचा (Anopheles mosquito) नायनाट करण्यासाठीही जागतिक स्तरावर सार्वजनिक आरोग्यामध्ये या बुरशीचा एक शक्तिशाली जैविक हत्यार म्हणून उपयोग केला जात आहे.

तर मित्रांनो, असा होता बिव्हेरिया बासियानाच्या शोधाचा रंजक इतिहास. एका रेशीम किड्याच्या आजारातून शोधलेली ही बुरशी, आज जगभरातील शेतकऱ्यांसाठी एक सर्वात सुरक्षित आणि प्रभावी मित्र बनली आहे!

🌾 वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)  

प्रश्न १: बिव्हेरिया बासियाना (Beauveria bassiana) म्हणजे काय?

उत्तर: बिव्हेरिया बासियाना ही एक अत्यंत उपयोगी मित्र बुरशी आहे. शेतीमध्ये पिकांचे नुकसान करणाऱ्या अळ्या, मावा, तुडतुडे यांसारख्या घातक किडींना मारण्यासाठी याचा 'जैविक कीटकनाशक' (Biopesticide) म्हणून वापर केला जातो.

प्रश्न २: बिव्हेरिया बासियाना चा शोध कोणी आणि कसा लावला? 

उत्तर: १८३५ च्या सुमारास इटलीचे शास्त्रज्ञ आणि वकील 'अगोस्टिनो बास्सी' (Agostino Bassi) यांनी या बुरशीचा शोध लावला. रेशीम किड्यांना होणाऱ्या एका रहस्यमय आजाराचे (कॅल्सिनो/मस्कार्डिन) कारण शोधण्यासाठी त्यांनी सलग २५ वर्षे संशोधन केले, ज्यातून या बुरशीचा शोध लागला.

प्रश्न ३: 'बिव्हेरिया बासियाना' हे नाव कसे पडले? 

उत्तर: या बुरशीचा शोध लावणारे शास्त्रज्ञ अगोस्टिनो बास्सी यांच्या सन्मानार्थ याला 'बासियाना' (bassiana) हे नाव देण्यात आले. पुढे, यावर अभ्यास करणाऱ्या 'बिव्हेरिया' (Beauverie) नावाच्या दुसऱ्या शास्त्रज्ञाच्या नावावरून याला 'बिव्हेरिया' जोडले गेले आणि याचे पूर्ण नाव 'बिव्हेरिया बासियाना' असे पडले.

प्रश्न ४: बिव्हेरिया बासियाना बुरशी कीटकनाशक म्हणून कशी काम करते? 

उत्तर: जेव्हा ही पांढरी बुरशी एखाद्या किड्याच्या संपर्कात येते, तेव्हा ती त्याच्या शरीरात शिरते आणि त्याला मारते. किडा मेल्यानंतर ही बुरशी त्याच्या शरीरावर भुकटीसारखी वाढते आणि आजूबाजूच्या इतर किड्यांनाही संक्रमित करून त्यांना नष्ट करते.

प्रश्न ५: सध्या जगात बिव्हेरिया बासियाना  बुरशीचा वापर कुठे-कुठे केला जातो? 

उत्तर: शेतीतील किडींसोबतच, मध्य आशियात (उझबेकिस्तान) पिकांचा फडशा पाडणाऱ्या 'टोळधाडीवर' (Locusts) नियंत्रण मिळवण्यासाठी आणि तैवानमध्ये सेंद्रिय भातशेती वाचवण्यासाठी याचा यशस्वी वापर झाला आहे. तसेच, मलेरिया पसरवणाऱ्या डासांचा नायनाट करण्यासाठी सार्वजनिक आरोग्यामध्येही हे एक मोठे हत्यार मानले जाते.

शेतकरी बांधवानो रिसेटएग्री व्हाटस्अप चॅनल ला भेट द्या, जॉइन व्हा. आपले चैनल वाढावे म्हणून सदर पोस्ट इतर व्हाटसअप ग्रुप मध्ये अवश्य शेअर करावी. धन्यवाद!