दुष्काळात उभी पिके कशी वाचवावी?
पावसाचा मोठा खंड पडल्यामुळे जमिनीतील ओलावा वेगाने कमी होतो आणि पिके वाळू लागतात. अशा वेळी संरक्षित सिंचन उपलब्ध नसल्यास पिकांचे मोठे नुकसान टळू शकते जर आपण योग्य कृषी-तंत्रांचा वेळेवर वापर केला. पिकांना पाण्याचा ताण सहन करण्यासाठी आणि जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी खालील पाच प्रमुख तंत्रांचा सविस्तर वापर करणे आवश्यक आहे.
१. पालाशयुक्त (Potash) विद्राव्य खतांचे फवारणी तंत्र
वनस्पतींच्या पानांवर सूक्ष्म छिद्रे (Stomata) असतात, ज्यातून बाष्पीभवन (बाष्पोत्सर्जन) होऊन झाडातील पाणी हवेत उडून जाते. पालाश (Potash) या अन्नद्रव्यामुळे ही छिद्रे बंद होण्यास मदत होते. परिणामी, पानांमधून होणारा पाण्याचा ऱ्हास थांबतो आणि पीक कमी पाण्यातही पुढील ८ ते १० दिवस तग धरून उभे राहते.
पिकाच्या अवस्थेनुसार फवारणीचे प्रमाण खालीलप्रमाणे असावे:
| पीक | पिकाची अवस्था | विद्राव्य खत | फवारणीचे प्रमाण (प्रति लिटर पाणी) |
| सोयाबीन | वाढीची किंवा फुलोरा अवस्था | १३:००:४५ | १० ग्रॅम |
| सोयाबीन | शेंगा भरण्याची अवस्था | ००:००:५० | ५ ग्रॅम |
| कपाशी | वाढीची किंवा फुले लागण्याची अवस्था | १३:००:४५ | २० ग्रॅम |
| कपाशी | बोंडे लागण्याची अवस्था | ००:००:५० | १० ग्रॅम |
| तूर | वाढीची अवस्था (पाण्याच्या ताणामुळे) | १३:००:४५ | १० ग्रॅम |
टीप: पावसाची स्थिती पाहून आवश्यकता भासल्यास ८ ते १० दिवसांनी याच खतांची दुसरी फवारणी करावी.
2. परावर्तक थर तंत्र (केओलीनची फवारणी)
केओलीन (Kaolin) हा एक प्रकारचा पांढरा खनिज पदार्थ आहे. त्याची फवारणी केल्यास पिकांच्या पानांवर एक बारीक पांढरा थर तयार होतो. हा थर सूर्यप्रकाश परावर्तित करतो आणि पानांचे तापमान कमी ठेवतो, ज्यामुळे बाष्पोत्सर्जन पूर्णपणे थांबण्यास मदत होते.
-
वापरण्याची पद्धत: पिकांवर ६% केओलीन द्रावणाची फवारणी करावी. यासाठी प्रति लिटर पाण्यात ६० ग्रॅम केओलीन मिसळून फवारणी करावी.
३. बाष्पीभवन रोधक मशागत तंत्र (कोळपणी)
जेव्हा जमीन कोरडी पडू लागते, तेव्हा तिला भेगा पडतात. या भेगांमधून जमिनीच्या आतील ओलावा केशाकर्षण (Capillary action) प्रक्रियेमुळे वेगाने बाष्पीभवनाद्वारे उडून जातो.
-
कपाशी आणि तुरीसारख्या पिकांमध्ये तातडीने हलकी कोळपणी (Hoeing) करून घ्यावी.
-
कोळपणीमुळे जमिनीवरील भेगा बुजतात आणि केशाकर्षण साखळी खंडित होते. मातीचा वरचा थर भुसभुशीत झाल्यामुळे 'मातीचे आच्छादन' (Soil Mulch) तयार होते, जे जमिनीतील ओलावा उडून जाण्यापासून रोखते. तसेच, मुळांना हवा (ऑक्सिजन) चांगल्या प्रकारे मिळतो.
४. मूलस्थानी जलसंधारण तंत्र (In-situ Water Conservation)
पडणाऱ्या पावसाचा किंवा उपलब्ध पाण्याचा प्रत्येक थेंब शेतात आणि पिकांच्या मुळाशी जिरवणे.
-
कपाशी, तूर किंवा दोन ओळींमध्ये जास्त अंतर असलेल्या पिकांमध्ये सऱ्या पाडून घ्याव्यात (Furrow opening). यामुळे परतीचा पाऊस आल्यास पाणी शेताबाहेर वाहून न जाता या सऱ्यांमध्ये साचते आणि जमिनीत खोलवर मुरते, ज्यामुळे पुढील काळासाठी पिकाला ओलावा मिळतो.
५. आच्छादन तंत्र (Mulching)
जमिनीचा थेट सूर्यप्रकाशाशी आणि कोरड्या हवेशी येणारा संपर्क तोडणे.
-
पिकांच्या दोन ओळींमधील मोकळ्या जागेत शेतातील उरलेले पीक अवशेष, गवत किंवा पालापाचोळा टाकून जमिनीवर आच्छादन करावे.
-
यामुळे जमिनीतून थेट होणारे पाण्याचे बाष्पीभवन लक्षणीयरीत्या कमी होते. जमिनीचे तापमान नियंत्रित राहते आणि तणांची वाढही होत नाही (तण जमिनीतील पाणी आणि अन्नद्रव्ये शोषून घेतात, त्यामुळे तणनियंत्रण दुष्काळात अत्यंत महत्त्वाचे असते).
फक्त रासायनिक फवारण्यांवर अवलंबून न राहता, या सर्व मशागती आणि जलसंधारणाच्या उपायांचा एकत्रित अवलंब केल्यास पावसाच्या प्रदीर्घ खंडकाळातही पिकांचे प्रभावीपणे संरक्षण करता येते आणि उत्पादनातील संभाव्य घट रोखता येते.
