पिकांचा कर्करोग: 'सूत्रकृमी' आणि त्यांची वसाहत नष्ट करणारी संजीवनी 'पिसिलोमायसिस'

पिकांचा कर्करोग! माणसांच्या आणि प्राण्यांच्या कर्करोगाबद्दल आपण नेहमीच ऐकतो, पण आज आपण चक्क 'पिकांच्या कर्करोगाबद्दल' जाणून घेणार आहोत. हे ऐकून कदाचित तुम्हाला आश्चर्य वाटेल. पिकांचा हा कर्करोग सहसा उघड्या डोळ्यांनी दिसत नाही, कारण तो जमिनीखाली, पिकाच्या थेट मुळांवर हल्ला करतो.

या आजारात पिकांची मुळे गाठीशेवा सारखी (Root knots) फुगतात. मुळांची अन्नद्रव्ये आणि पाणी शोषून घेण्याची क्षमता पूर्णपणे थांबते आणि पाहता पाहता हिरवीगार पिके पिवळी पडून सुकू लागतात. शेतीच्या भाषेत आपण याला 'सूत्रकृमी' किंवा 'निमॅटोड्स' (Nematodes) म्हणतो. डोळ्यांना न दिसणारा हा सूक्ष्म जंतू मातीतून थेट मुळात शिरतो, तिथे स्वतःचे घर करतो आणि अतिशय वेगाने स्वतःची पिल्लावळ (पुनरुत्पादन) वाढवतो.

रासायनिक औषधे इथे का अपयशी ठरतात?

या समस्येवर बाजारात अनेक महागडी रासायनिक औषधे (Nematicides) उपलब्ध आहेत. पण दुर्दैवाने, ती फारशी उपयोगी ठरत नाहीत. याचे एक अत्यंत साधे पण दुर्लक्षित कारण आहे. रासायनिक औषधे जमिनीत दिल्यानंतर ती मुळांद्वारे शोषली जाणे गरजेचे असते. पण विचार करा, ज्या मुळांवर सूत्रकृमींनी आधीच गाठी तयार करून मुळांच्या नसा ब्लॉक केल्या आहेत, ती आजारी मुळे औषध कसे शोषून घेणार? त्यामुळे रसायनांचा हवा तसा निकाल मिळत नाही आणि शेतकऱ्यांचा खर्च वाया जातो.

अशा वेळी आपल्याला एका अशा 'जिवंत योद्ध्याची' गरज असते, जो स्वतःहून चालत मुळांवरील गाठीत घुसेल आणि या शत्रूची वसाहत आतून मोडीत काढेल! आणि हेच काम अत्यंत चोखपणे करते आपली एक नैसर्गिक मित्र बुरशी – 'पिसिलोमायसिस लिलासिनस' (Paecilomyces lilacinus).

पिसिलोमायसिस ही जादू कशी करते? (बुरशीचे काम)

पिसिलोमायसिस लिलासिनस ही जमिनीत आढळणारी एक परोपजीवी (Parasitic) बुरशी आहे. ही बुरशी सूत्रकृमींसाठी साक्षात काळ आहे. जेव्हा आपण ही बुरशी जमिनीत सोडतो, तेव्हा ती सूत्रकृमींच्या शोधात मातीत आणि मुळात सर्वदूर पसरते.  मातीतील सूत्रकृमीवर तर हल्ला करतेच शिवाय मुळांच्या गाठींपर्यंत पोहोचते. तिथे पोहोचल्यावर ती सूत्रकृमींच्या अंड्यांभोवती विळखा घालते. या बुरशीमधून काही खास विकरे (Enzymes) पाझरतात, जी अंड्यांचे कठीण आवरण विरघळवतात. ही बुरशी थेट अंड्यात घुसून आतील अर्भकाला खाऊन टाकते आणि स्वतःची वाढ करते. अंडीच नष्ट झाल्यामुळे सूत्रकृमींची पुढची पिढी जन्माला येत नाही आणि पिकाची मुळे पुन्हा मोकळा श्वास घेऊ लागतात.

शेतकऱ्यांसाठी वापराच्या प्रभावी पद्धती:

या जिवंत योद्ध्याला आपल्या शेतात उतरवण्याच्या ३ मुख्य पद्धती आहेत:

१. शेणखतातून वापर (सर्वाधिक प्रभावी): एक एकरसाठी १ ते २ किलो/लिटर पिसिलोमायसिस १०० ते २०० किलो चांगल्या कुजलेल्या शेणखतात मिसळा. हा ढीग सावलीत थोडा ओलसर करून ८-१० दिवस झाकून ठेवा. यात बुरशीची कोट्यवधी पटींनी वाढ होईल. हे खत लागवडीपूर्वी जमिनीत मिसळून द्या.

२. ठिबक सिंचनातून (Drip): उभ्या पिकात सूत्रकृमींचा प्रादुर्भाव दिसल्यास १ ते २ लिटर पिसिलोमायसिस २०० लिटर पाण्यात मिसळून ठिबकद्वारे मुळांच्या कक्षेत सोडा.

३. आळवणी (Drenching): फळबागांसाठी (उदा. डाळिंब, पेरू, पपई) २०० लिटर पाण्यात १ ते २ लिटर पिसिलोमायसिस आणि १ किलो काळा गूळ मिसळून द्रावण तयार करा व प्रत्येक झाडाच्या बुंध्याजवळ त्याची आळवणी करा. (गूळ हा या बुरशीसाठी उत्तम खुराक आहे).

यशस्वी वापरासाठी या गोष्टी नक्की लक्षात ठेवा!

ओलावा (वाफसा): पिसिलोमायसिस ही एक जिवंत बुरशी आहे. तिला जमिनीत प्रवास करण्यासाठी ओलाव्याची गरज असते. त्यामुळे कोरड्या जमिनीत याचा वापर करू नका.

रसायनांना बंदी: या बुरशीसोबत कोणतेही रासायनिक बुरशीनाशक (Fungicide) चुकूनही मिसळू नका, अन्यथा आपला हा जिवंत योद्धा जागीच मरण पावेल. रसायने आणि जैविक औषधे यात किमान ८ ते १० दिवसांचे अंतर ठेवा.

वेळ: जैविक औषधांचा वापर नेहमी कडक ऊन टळल्यावर म्हणजेच संध्याकाळच्या वेळी करा.

थोडक्यात सांगायचे तर, 'पिसिलोमायसिस लिलासिनस' हा पिकांच्या कर्करोगावरील (सूत्रकृमी) केवळ एक उपाय नाही, तर निसर्गाने शेतकऱ्यांना दिलेली एक संजीवनी आहे. रासायनिक खर्चाच्या चक्रव्यूहातून बाहेर पडून, एकदा या जिवंत योद्ध्याला आपल्या जमिनीत जागा देऊन पाहा, तुमची पिके नक्कीच तुम्हाला धन्यवाद देतील!

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)