हवामान बदल खरच होतो आहे का?

नुकत्याच नेपाळमध्ये आलेल्या प्रलयंकारी पुरामुळे आणि भूस्खलनामुळे हिमालयाचे कडे कसे कोसळत आहेत, हे आपण पाहिले. दुसरीकडे, 'एल निनो'च्या (El Nino) प्रभावामुळे अनुभवलेला भीषण दुष्काळ आणि वर्षातून कितीतरी वेळा ऐकू येणाऱ्या ढगफुटीच्या बातम्या... या सर्व घटना स्पष्ट सांगत आहेत की, हवामान बदलाचे (Climate Change) गंभीर परिणाम आपण आता प्रत्यक्ष भोगायला सुरुवात केली आहे.

अनेकदा आपल्याला वाटते की, "हे दिवसही जातील आणि पुन्हा थोडेफार का होईना, सगळे सुरळीत होईल." पाऊस पडला की आपण विसरून जातो आणि मग म्हणू लागतो, "हवामान बदल वगैरे काही नाही, तो एक भास आहे." पण खरंच हा हवामान बदल सत्य आहे की भ्रम? याची सुरुवात कुठून झाली? कुणी आणि कधी याची व्याख्या केली? त्यांनी वर्तवलेले भविष्य किती खरे ठरले? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, भांडवलदार आणि सरकारे यावर का पांघरूण घालत आहेत?

एक शेतकरी म्हणून जागतिक पातळीपासून ते आपल्या शिवारापर्यंत या सर्व बाबींचा अभ्यास करणे आता काळाची गरज बनली आहे. चला तर मग, या जागतिक सत्याचा वेध घेऊया.

हवामान बदलाचा शोध: कुणी आणि कधी वर्तवले भविष्य?

हवामान बदल ही काही काल-परवा आलेली संकल्पना नाही. विज्ञानाने या धोक्याची घंटा दीडशे वर्षांपूर्वीच वाजवली होती.

युनिस फूट (Eunice Foote - १८५६): सर्वांत आधी १८५६ साली एका अमेरिकन महिला शास्त्रज्ञाने, युनिस फूट यांनी, एका प्रयोगातून सिद्ध केले की 'कार्बन डायऑक्साइड' (CO2) वायू उष्णता धरून ठेवतो. त्यांनी त्याच वेळी असा इशारा दिला होता की, "जर भविष्यात हवेतील कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण वाढले, तर पृथ्वीचे तापमान भयानक वाढेल."

स्वान्ते अर्रेनियस (Svante Arrhenius - १८९६): स्वीडनच्या या नोबेल विजेत्या शास्त्रज्ञाने १८९६ मध्ये पहिल्यांदा गणितीय आकडेमोड करून सांगितले की, कोळसा आणि जीवाश्म इंधने (Fossil Fuels) जाळल्यामुळे पृथ्वीचे तापमान कसे वाढेल. त्यांनी विशेषतः आर्क्टिक (बर्फाळ) प्रदेशातील तापमान वाढीचे जे भाकीत केले होते, ते आज तंतोतंत खरे ठरत आहे.

त्यांचे भाकीत किती खरे ठरले? शास्त्रज्ञांनी वर्तवलेले भाकीत केवळ खरेच ठरले नाही, तर दुर्दैवाने प्रत्यक्षात परिस्थिती त्यांच्या अंदाजापेक्षाही भयानक वेगाने बिघडत आहे. हिमालयातील हिमनद्या (Glaciers) वितळण्याचा वेग, नेपाळमध्ये हिमसरोवरे फुटून आलेला महापूर (GLOF), समुद्राच्या पाण्याची वाढती पातळी आणि भारतात दरवर्षी वाढणाऱ्या उष्णतेच्या लाटा हे सर्व त्यांच्याच इशाऱ्यांचे जिवंत पुरावे आहेत.

सरकारे आणि भांडवलदार सत्य का नाकारतात? (Denial Mode)

जर विज्ञान इतके स्पष्ट आहे, तर मग जगातील बडी सरकारे आणि इंधन कंपन्या हे सत्य का नाकारतात?

पर्यावरणवादी आणि अमेरिकेचे माजी उपराष्ट्राध्यक्ष अॅल गोर (Al Gore) यांनी नुकतेच एका जागतिक मंचावर याचे उत्तर दिले. इंधन कंपन्या (तेल, कोळसा आणि गॅस) आता "हवामान वास्तववाद" (Climate Realism) नावाचा एक नवीन भ्रम पसरवत आहेत.

नफ्याचा हव्यास: हवामान बदल रोखायचा असेल, तर खनिज तेलाचा आणि कोळशाचा वापर थांबवावा लागेल. पण तसे केल्यास या अब्जाधीश कंपन्यांचे नुकसान होईल. त्यामुळे त्यांचा व्यवसाय वाचवण्यासाठी ते जाणीवपूर्वक हवामान बदलाला एक 'नैसर्गिक प्रक्रिया' ठरवण्याचा प्रयत्न करतात.

मुळावर घाव घालण्याऐवजी मलमपट्टी: या कंपन्या म्हणतात की, "कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यावर खर्च करण्याऐवजी, वाढत्या तापमानाशी जुळवून घेण्यावर (Adaptation) लक्ष केंद्रित करा." म्हणजे दुष्काळ पडू द्या, आपण फक्त मदत छावण्या उभारू. हा विचार शेतकऱ्यांसाठी आणि जगासाठी अत्यंत घातक आहे.

या संकटाविरुद्ध लढणारे जागतिक शिलेदार

एकिकडे भांडवलदार डोळे मिटून घेत असताना, दुसरीकडे जगभरातील अनेक तज्ज्ञ आणि नेते शेती व पर्यावरण वाचवण्यासाठी रात्रंदिवस काम करत आहेत:

अल गोर (Al Gore): हे जागतिक नेते 'पुनरुत्पादक शेती'चे (Regenerative Agriculture) मोठे पुरस्कर्ते आहेत. मातीतील सेंद्रिय कर्ब वाढवून कार्बन शोषून घेणाऱ्या शेतकऱ्यांना 'कार्बन क्रेडिट्स'च्या माध्यमातून थेट आर्थिक मोबदला मिळावा, यासाठी ते जागतिक पातळीवर लढा देत आहेत.

डॉ. रतन लाल (Dr. Rattan Lal): मूळ भारतीय वंशाचे जागतिक मृदा शास्त्रज्ञ. त्यांनी सिद्ध केले आहे की, सुपीक माती ही जगातली सर्वात मोठी कार्बन बँक आहे. शेतजमिनीची धूप थांबवली, तर शेती हे हवामान बदलावरील सर्वात मोठे औषध बनू शकते.

डॉ. वंदना शिवा (Dr. Vandana Shiva): भारतातील आघाडीच्या पर्यावरणवादी. त्यांनी औद्योगिक आणि रासायनिक शेतीला विरोध करत, स्थानिक देशी बियाणे आणि जैवविविधतेवर आधारित शेतीचा जागतिक स्तरावर पुरस्कार केला आहे.

गॅबे ब्राऊन (Gabe Brown): अमेरिकेतील या प्रगतशील शेतकऱ्याने रासायनिक खते आणि नांगरट पूर्णपणे बंद करून, केवळ पीक फेरपालट आणि शून्य मशागतीच्या जोरावर शेती पुन्हा जिवंत केली आणि ती अधिक फायदेशीर बनवली.

बळीराजाची भूमिका: वैयक्तिक ते जागतिक पातळीवर काय करावे?

हवामान बदल ही एक जागतिक समस्या असली, तरी तिचे मूळ आणि उपाय स्थानिक पातळीवर दडलेले आहेत. शेतकरी या लढ्यात सर्वात मोठी भूमिका बजावू शकतात:

वैयक्तिक आणि शेताच्या पातळीवर (Personal/Farm Level)

कमी मशागत (Less Tillage) आणि आच्छादन: जमिनीची सततची नांगरट थांबवा. पिकांचे अवशेष (पाचट, धसकटे) जाळण्याऐवजी जमिनीवर आच्छादन (Mulching) म्हणून वापरा. यामुळे ओलावा टिकतो आणि कार्बन हवेत उडून जात नाही.

रुंद वरंबा आणि सरी (BBF) पद्धत: अतिवृष्टीत पाणी वाहून जाण्यासाठी आणि दुष्काळात ओलावा टिकवण्यासाठी पेरणीची ही आधुनिक पद्धत वापरा.

सेंद्रिय कर्ब वाढवणे: रासायनिक खतांचा बेसुमार वापर थांबवून शेणखत, जीवामृत आणि हिरवळीच्या खतांचा वापर वाढवा. माती जितकी सुपीक, तितकी तिची हवामानाचे धक्के सहन करण्याची ताकद जास्त.

स्थानिक आणि सामाजिक पातळीवर (Local/Social Level)

पाण्याचे सामुदायिक व्यवस्थापन: 'पाणी अडवा, पाणी जिरवा' ही केवळ घोषणा न ठेवता, गावात शेततळी, बांधबंदिस्ती आणि समतल चर (CCT) काढण्यासाठी सामुदायिक प्रयत्न करा.

देशी बियाण्यांची बँक (Seed Banks): स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेणाऱ्या गावरान (देशी) बियाण्यांचे गावातच संवर्धन करा आणि एकमेकांना वाटा.

वृक्षलागवड (Agroforestry): बांधावर किंवा पडीक जमिनीवर बांबू, फळझाडे किंवा स्थानिक प्रजातींची झाडे लावा.

जागतिक पातळीवरील योगदान (Global Level)

जेव्हा एक शेतकरी आपल्या शेतात सेंद्रिय कर्ब वाढवतो आणि झाडे लावतो, तेव्हा तो हवेतील घातक कार्बन डायऑक्साइड जमिनीत गाडत असतो. यालाच 'कार्बन शेती' (Carbon Farming) म्हणतात. जर जगातील सर्व शेतकऱ्यांनी ठरवले, तर ते नुसते अन्नच पिकवणार नाहीत, तर या तापणाऱ्या पृथ्वीला पुन्हा एकदा थंड करून मानवी पिढीला वाचवण्याचे ऐतिहासिक जागतिक कार्य करू शकतील.

हवामान बदल हा भास नसून एक कठोर सत्य आहे. पण याला घाबरून जाण्याऐवजी, शेतकऱ्यांनी विज्ञानाची आणि निसर्गपूरक शेतीची कास धरली, तर हे संकट नक्कीच परतवून लावता येईल.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

हवामान बदल हा खरंच सत्य आहे की केवळ एक भास आहे?

हवामान बदल हे एक कठोर वास्तव आहे. नेपाळमध्ये नुकताच आलेला प्रलयंकारी पूर, एल निनो (El Nino) मुळे अनुभवलेला भीषण दुष्काळ, वारंवार होणारी ढगफुटी आणि वेगाने वाढणाऱ्या उष्णतेच्या लाटा हे निसर्गाचे बिघडलेले चक्र आणि हवामान बदलाचे थेट पुरावे आहेत.

हवामान बदलाचा आणि तापमानवाढीचा इशारा विज्ञानाने सर्वात आधी कधी दिला होता?

दीडशे वर्षांपूर्वीच विज्ञानाने धोक्याची घंटा वाजवली होती. १८५६ मध्ये 'युनिस फूट' या महिला शास्त्रज्ञाने कार्बन डायऑक्साइडमुळे उष्णता वाढते हे सिद्ध केले. त्यानंतर १८९६ मध्ये 'स्वान्ते अर्रेनियस' या शास्त्रज्ञाने कोळसा आणि जीवाश्म इंधने जाळल्याने पृथ्वीचे तापमान कसे भयानक वेगाने वाढेल, याचे अचूक गणितीय भाकीत वर्तवले होते.

'हवामान वास्तववाद' (Climate Realism) म्हणजे काय आणि भांडवलदार त्याचा प्रचार का करत आहेत?

'हवामान वास्तववाद' हा इंधन कंपन्या आणि भांडवलदारांनी आपला नफा वाचवण्यासाठी पसरवलेला एक भ्रम आहे. हवामान बदल रोखण्यासाठी खनिज तेलाचा आणि कोळशाचा वापर थांबवणे गरजेचे आहे; पण तसे केल्यास या कंपन्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान होईल. त्यामुळे मूळ कारणावर उपाय करण्याऐवजी ते केवळ दुष्काळ आणि पुराशी 'जुळवून घ्या' (Adaptation) असा दिशाभूल करणारा सल्ला देत आहेत.

शेती आणि हवामान बदल यावर जागतिक पातळीवर कोण काम करत आहे?

या क्षेत्रात जगभरातील अनेक शास्त्रज्ञ आणि अभ्यासक कार्यरत आहेत:

अल गोर: अमेरिकेचे माजी उपराष्ट्राध्यक्ष, जे 'कार्बन शेती' आणि शेतकऱ्यांना 'कार्बन क्रेडिट्स' मिळवून देण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत.

डॉ. रतन लाल: जागतिक मृदा शास्त्रज्ञ, ज्यांनी सुपीक माती ही कार्बन शोषून घेणारी सर्वात मोठी बँक असल्याचे सिद्ध केले.

डॉ. वंदना शिवा: देशी बियाण्यांचे संवर्धन आणि नैसर्गिक शेतीच्या पुरस्कर्त्या.

गॅबे ब्राऊन: शून्य मशागत आणि पीक फेरपालटीद्वारे नापीक जमीन सुपीक करणारे अमेरिकन प्रगतशील शेतकरी.

हवामान बदलाचा सामना करण्यासाठी शेतकऱ्यांनी आपल्या शेतात कोणते बदल करणे आवश्यक आहे?

शेतकऱ्यांनी पारंपरिक शेतीला आधुनिक व निसर्गपूरक तंत्रज्ञानाची जोड देणे गरजेचे आहे:

• सततची नांगरट थांबवून 'गरजे पुरता मशागत' (Low  Tillage) पद्धतीचा अवलंब करावा.
• पिकांचे अवशेष जाळण्याऐवजी जमिनीवर आच्छादन (Mulching) म्हणून वापरावेत.
• पेरणीसाठी 'रुंद वरंबा आणि सरी' (BBF) या तंत्राचा वापर करावा.
• रासायनिक खतांचा अतिवापर टाळून सेंद्रिय खतांद्वारे मातीतील 'सेंद्रिय कर्ब' वाढवावा.
• एकाच पिकावर अवलंबून न राहता पीक फेरपालट आणि आंतरपीक पद्धत वापरावी.

'कार्बन शेती' (Carbon Farming) म्हणजे काय?

 शेतकरी जेव्हा आपल्या शेतात सेंद्रिय खतांचा वापर, वृक्षलागवड आणि शून्य मशागत यांसारख्या पद्धती वापरतो, तेव्हा तो हवेतील घातक कार्बन डायऑक्साइड जमिनीत शोषून घेतो आणि मातीचा पोत सुधारतो. या प्रक्रियेला 'कार्बन शेती' म्हणतात. यामुळे पृथ्वीचे तापमान कमी होण्यास मदत होते आणि भविष्यात जागतिक स्तरावरून शेतकऱ्यांना या कार्यासाठी 'कार्बन क्रेडिट्स'च्या स्वरूपात आर्थिक मोबदलाही मिळू शकतो.

शेतकरी बांधवानो रिसेटएग्री व्हाटस्अप चॅनल ला भेट द्या, जॉइन व्हा. आपले चैनल वाढावे म्हणून सदर पोस्ट इतर व्हाटसअप ग्रुप मध्ये अवश्य शेअर करावी. धन्यवाद!