आपली माती ICU मध्ये आहे का? : भारतीय शेतकऱ्यांसाठी धोक्याची घंटा

शेतकरी मित्रहो, जेव्हा आपण शेतीबद्दल बोलतो, तेव्हा आपली चर्चा सहसा पावसाची लहरी किंवा बाजारातील भाव यावरच मर्यादित राहते. पण कधी आपण आपल्या पायाखालच्या मातीचा विचार केला आहे का? ज्याला आपण 'काळी आई' म्हणतो, ती आज व्हेंटिलेटरवर आहे, हे ऐकून तुम्हाला धक्का बसेल.

नुकत्याच आलेल्या काही अहवालांनुसार आणि तज्ञांच्या मते, आपल्या शेतीवर एक मोठे संकट घोंघावत आहे. ते संकट आहे - मातीचे आरोग्य.

१. मातीचा 'प्राण' गुदमरतोय (कार्बनचे संकट)

माती म्हणजे केवळ धूळ आणि दगड नाही, तर ती एक जिवंत व्यवस्था आहे. तिचा प्राण म्हणजे 'सेंद्रिय कर्ब' (Soil Organic Carbon).

१९५० चे दशक: आपल्या मातीत कार्बनचे प्रमाण साधारण १% होते.

आजची स्थिती: हे प्रमाण घसरून ०.३% ते ०.४% वर आले आहे.

धोका: जेव्हा कार्बन ०.५% पेक्षा कमी होतो, तेव्हा मातीला तांत्रिकदृष्ट्या "मृत" मानले जाते.

याचा अर्थ असा की, पिकाला अन्न शिजवून देणारे जमिनीतील जे मित्र कीटक आणि जिवाणू (Microbes) असतात, ते उपाशी मरत आहेत. कार्बन नसेल तर तुम्ही कितीही महागडी खते टाका, ती पिकाला लागूच होत नाहीत.

२. व्हेंटिलेटरवरची शेती: एक वास्तव

बिहारच्या नालंदा जिल्ह्यातील शेतकरी महेंद्र कुमार सिंह यांची गोष्ट आपल्या सर्वांची डोकेदुखी मांडते. सुरुवातीला युरिया टाकल्यावर त्यांच्या पिकाने भरघोस उत्पन्न दिले, पण आता जमिनीला त्याची सवय झाली आहे.

पूर्वी: १ किलो खत टाकल्यावर १० किलो धान्य मिळायचे.

आता: १ किलो खताने जेमतेम १.२ किलो धान्य मिळते.

ही परिस्थिती म्हणजे एखाद्या जुन्या इंजिनच्या गाडीत महागडे पेट्रोल टाकण्यासारखी आहे. खर्च वाढतोय, पण गाडी (शेती) पुढे सरकत नाहीये. आपण जमिनीला रसायनांच्या व्हेंटिलेटरवर जिवंत ठेवण्याचा प्रयत्न करत आहोत.

३. पांढऱ्या वाळवंटाचे संकट (क्षारपड जमीन)

पंजाब, हरियाणा आणि गुजरातच्या काही भागांत शेतात मिठाचा थर साचल्याचे दिसते. यालाच आपण क्षारपड जमीन किंवा 'White Wasteland' म्हणतो.

कारण: आपण कालव्याच्या किंवा बोअरच्या पाण्याने वारेमाप सिंचन करतो. यामुळे जमिनीत पाणी साचते आणि जमिनीच्या पोटातील मीठ (क्षार) वर येते.

परिणाम: हे मीठ पिकाच्या मुळांचा गळा घोटते. आज लाखो हेक्टर जमीन या क्षारामुळे नापीक होत आहे.

४. यावर उपाय काय? (जमिनीवर उपचार)

केवळ संकट समजून चालणार नाही, तर त्यावर उपाय करणे गरजेचे आहे:

जमिनीची 'डायलिसिस' (Subsurface Drainage): जशी माणसाची किडनी खराब झाल्यावर डायलिसिस करतात, तशीच ही पद्धत आहे. जमिनीत विशिष्ट पाईप टाकून साचलेले खारे पाणी बाहेर काढले जाते. यामुळे जमीन पुन्हा श्वास घेऊ लागते.

गावरान डोस - पंचगव्य: जुन्या ज्ञानाकडे परत जाण्याची हीच वेळ आहे. पंचगव्य (गाईचे शेण, गोमूत्र, दूध, दही, तूप यांचे मिश्रण) जमिनीत टाकल्याने मेलेले जिवाणू पुन्हा जिवंत होतात. हे जमिनीसाठी संजीवनीसारखे काम करते.

तंतोतंत शेती आणि 'अमूल मॉडेल': आता डोळे झाकून युरिया मारणे बंद करा. सॉइल हेल्थ कार्ड (Soil Health Card) द्वारे माती तपासा. जसे अमूलने दूध उत्पादकांना एकत्र आणले, तसे शेतकऱ्यांनी गट करून आधुनिक ड्रोन आणि तंत्रज्ञानाचा वापर केला पाहिजे.

निष्कर्ष: वारसा जपायचा आहे

शेतकरी बंधूंनो, यश म्हणजे केवळ एकरी किती पोती धान्य पिकले हे नाही, तर मातीत किती कार्बन शिल्लक आहे, हे महत्त्वाचे आहे.

लक्षात ठेवा, ही जमीन आपल्याला वाडवडिलांकडून वारशाने मिळाली नसून, ती आपण आपल्या पुढच्या पिढीकडून उसनी घेतली आहे. ती नापीक किंवा बंजर करून परत करणे हा शहाणपणा नाही.

चला तर मग, आजच संकल्प करूया - आपल्या मातीला ICU मधून बाहेर काढण्याचा!