शेतकरी बांधवांनो, शेती करत असताना आपली सर्वात मोठी डोकेदुखी कोणती असेल, तर ती म्हणजे पिकांवर पडणारी कीड आणि अळ्या. आपण बाजारातून अनेक महागडी रासायनिक औषधे आणून फवारतो, पण अनेकदा किडी मरत नाहीत. कारण वारंवार एकाच प्रकारची औषधे मारल्याने किडींमध्ये प्रतिकारशक्ती (Resistance) तयार झालेली असते.

यावर उपाय म्हणून आज आपण अशा एका औषधाची रंजक गोष्ट पाहणार आहोत, ज्याने जगभरातील शेतीमध्ये आणि कीड नियंत्रणात मोठी क्रांती घडवली. त्या औषधाचे नाव आहे - स्पिनोसॅड (Spinosad). हे औषध कसे सापडले, ते कसे काम करते आणि विज्ञानाने शेतीला कशी मदत केली, याची ही भन्नाट कहाणी नक्की वाचा.

रमच्या कारखान्यातील माती आणि एका सुट्टीतील चमत्कार!

ही गोष्ट आहे १९८२ सालची. एक शास्त्रज्ञ कॅरिबियन बेटांवर (Caribbean Islands) सुट्टी घालवण्यासाठी गेला होता. तिथे एका बंद पडलेल्या साखरेच्या आणि रमच्या (Rum) कारखान्याजवळून जाताना त्याने कुतूहलापोटी तिथली थोडी माती एका डबीत भरून सोबत घेतली. शास्त्रज्ञांना सवयच असते मातीतून नवीन जिवाणू शोधण्याची!

जेव्हा प्रयोगशाळेत या मातीची तपासणी झाली, तेव्हा त्यात एक अत्यंत वेगळा आणि नवीनच जिवाणू (Bacteria) सापडला. हा जिवाणू बुरशीसारखा वाढत होता आणि साखरेच्या अवशेषांवर जगत होता. शास्त्रज्ञांनी त्याचे नाव ठेवले - Saccharopolyspora spinosa (म्हणजे साखरेवर जगणारा, काटेरी जिवाणू).

विशेष आणि आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, १९८२ च्या त्या सुट्टीनंतर आजपर्यंत जगभरात हा जिवाणू निसर्गात पुन्हा कुठेही सापडलेला नाही! त्या एका सुट्टीत मिळालेली माती शेतीसाठी वरदान ठरली.

स्पिनोसॅड कसे बनते?

शास्त्रज्ञांच्या लक्षात आले की, हा जिवाणू जेव्हा वाढतो, तेव्हा तो नैसर्गिकरित्या काही रसायने सोडतो. या रसायनांना 'स्पिनोसिन्स' (Spinosyns) असे नाव दिले गेले. यातील दोन सर्वात प्रभावी घटक (Spinosyn A आणि Spinosyn D) एकत्र करून जे औषध तयार करण्यात आले, त्याला आपण 'स्पिनोसॅड' (Spinosad) म्हणून ओळखतो. बाजारात ट्रेसर (Tracer) सारख्या नावाने तुम्ही हे वापरले असेलच.

स्पिनोसॅड इतर कीटकनाशकांपेक्षा वेगळे का आहे?

स्पिनोसॅड हे जुन्या विषारी रासायनिक औषधांसारखे नाही. याचे खालील ३ गुणधर्म त्याला खास बनवतात:

किडीला मारण्याची अनोखी पद्धत (Mode of Action):

इतर रासायनिक कीटकनाशके ज्या पद्धतीने काम करतात, त्याला किडी सरावल्या आहेत. पण स्पिनोसॅड किडीच्या मज्जासंस्थेवर (Nervous System) थेट आणि पूर्णपणे नव्या पद्धतीने हल्ला करते. ते किडीच्या शरीरातील संप्रेषणाचे 'स्विच' (nAChR receptors) सतत चालू ठेवते. यामुळे कीड अतिउत्साही होते, तिला लकवा (Paralysis) मारतो आणि ती काही तासांतच मरून पडते. या नव्या पद्धतीमुळे प्रतिकारशक्ती असलेल्या किडीही याच्यापुढे टिकत नाहीत.

माणसे आणि जनावरांसाठी अत्यंत सुरक्षित:

हे औषध अळ्या (Caterpillars), थ्रिप्स (Thrips), फळमाशी आणि पाने पोखरणारी अळी (Leafminers) यांचा कर्दनकाळ आहे. पण माणूस, सस्तन प्राणी आणि पक्ष्यांसाठी हे एकदम सुरक्षित आहे. तुम्हाला आश्चर्य वाटेल, पण हे इतके सुरक्षित आहे की, कुत्रे-मांजरांच्या अंगावरील पिसवा मारण्यासाठी आणि माणसांच्या डोक्यातील उवा मारण्यासाठी बनवलेल्या शाम्पूमध्येही याचा वापर होतो!

पर्यावरणपूरक आणि सेंद्रिय शेतीला वरदान:

स्पिनोसॅड हे जिवाणूंच्या किण्वन (Fermentation) प्रक्रियेतून नैसर्गिकरीत्या बनते. त्यामुळे जगभरात सेंद्रिय शेतीमध्ये (Organic Farming) हे वापरण्यासाठी मान्यताप्राप्त आहे. फवारणीनंतर सूर्यप्रकाश आणि मातीतील जिवाणूंमुळे याचे लवकरच नैसर्गिक विघटन (Degradation) होते. यामुळे जमिनीचे किंवा पाण्याचे प्रदूषण होत नाही.

विज्ञानाची पुढची झेप: स्पिनेटोरम (Spinetoram) आणि इतर औषधे

स्पिनोसॅड खूप चांगले होते, पण सेंद्रिय असल्याने उन्हामध्ये त्याचा प्रभाव लवकर कमी व्हायचा. शेतकऱ्यांना जास्त काळ टिकणारे औषध हवे होते.

येथे पुन्हा विज्ञानाने कमाल केली! शास्त्रज्ञांनी अत्याधुनिक कॉम्प्युटर आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) चा वापर करून स्पिनोसॅडच्या रेणूंमध्ये (Molecules) थोडासा कृत्रिम बदल केला. जेणेकरून ते उन्हात लवकर खराब होणार नाही. यातून एक नवीन, अधिक शक्तिशाली आणि जास्त काळ टिकणारे औषध तयार केले - स्पिनेटोरम (Spinetoram). (भारतात डेलिगेट, लार्गो, समिट यांसारख्या व्यापारी नावाने हे मिळते). हे औषध स्पिनोसॅडचाच सुधारित भाऊ आहे, पण यात कृत्रिम बदल केल्यामुळे हे 'सेंद्रिय' (Organic) म्हणून वापरता येत नाही.

आजचे शास्त्रज्ञ कॉम्प्युटरच्या मदतीने असे कृत्रिम रेणू बनवण्यावर संशोधन करत आहेत जे अगदी स्पिनोसॅडसारखेच काम करतील. यामुळे भविष्यात जिवाणूंवर अवलंबून न राहता कारखान्यात थेट औषध बनवणे शक्य होईल आणि ते शेतकऱ्यांना अधिक स्वस्तात मिळू शकेल.

यातून आपण काय शिकू शकतो?

कोणतेही औषध दुकानातून आणून फवारण्याआधी, ते कसे काम करते, त्याचे मूळ काय आहे हे समजून घेणे आजच्या प्रगत शेतकऱ्यासाठी गरजेचे आहे. एका शास्त्रज्ञाने सुट्टीत गोळा केलेल्या मातीच्या मूठभर कणांमध्ये जगातील लाखो शेतकऱ्यांचे नुकसान टळण्याची ताकद लपलेली होती.

निसर्ग आपल्याला उत्तरे देत असतो, फक्त विज्ञानाच्या माध्यमातून ती शोधण्याची दृष्टी हवी. योग्य ज्ञान, विज्ञानाची जोड आणि निसर्गाचा समतोल राखणारी औषधे वापरली, तर आपली शेती निश्चितच शाश्वत आणि फायदेशीर होईल!

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

स्पिनोसॅड (Spinosad) म्हणजे नक्की काय आहे?

स्पिनोसॅड हे एक नैसर्गिक कीटकनाशक आहे, जे 'सॅकरोपॉलिस्पोरा स्पिनोसा' (Saccharopolyspora spinosa) नावाच्या मातीतील एका विशिष्ट जिवाणूच्या किण्वन (Fermentation) प्रक्रियेतून तयार केले जाते.

याचा शोध कसा लागला?

१९८२ मध्ये एका शास्त्रज्ञाला कॅरिबियन बेटांवर सुट्टी घालवताना एका बंद पडलेल्या रमच्या कारखान्याबाहेर थोडी माती मिळाली होती. त्या मातीत हा अनोखा जिवाणू पहिल्यांदा (आणि शेवटचा) सापडला. त्यातूनच या औषधाचा शोध लागला.

हे औषध किडींना कसे मारते?

इतर रासायनिक औषधांपेक्षा याची पद्धत वेगळी आहे. हे औषध किडीच्या मज्जासंस्थेवर (Nervous System) थेट हल्ला करून संप्रेषणाचे 'स्विच' सतत चालू ठेवते. यामुळे किडी अतिउत्साही होतात, त्यांना लकवा मारतो आणि काही तासांतच त्या मरून पडतात.

स्पिनोसॅड कोणत्या किडींवर प्रभावी आहे?

प्रामुख्याने सर्व प्रकारच्या अळ्या (Caterpillars), थ्रिप्स (Thrips), फळमाशी (Fruit fly) आणि पाने पोखरणारी अळी (Leafminers) यांच्या नियंत्रणासाठी हे अत्यंत प्रभावी आहे.

हे औषध माणसांसाठी किंवा पाळीव प्राण्यांसाठी विषारी आहे का?

नाही. कीटक आणि अळ्यांसाठी हे कर्दनकाळ असले तरी सस्तन प्राणी, पक्षी आणि माणसांसाठी हे अत्यंत सुरक्षित आहे. विशेष म्हणजे याचा वापर कुत्रे-मांजरांच्या पिसवा आणि माणसांच्या डोक्यातील उवा मारण्याच्या औषधांमध्येही (उदा. शॅम्पू) केला जातो.

स्पिनोसॅड सेंद्रिय शेतीमध्ये (Organic Farming) वापरता येते का?

होय. हे पूर्णपणे नैसर्गिक प्रक्रियेतून बनत असल्याने आणि फवारणीनंतर सूर्यप्रकाश व मातीतील जिवाणूंमुळे याचे लवकरच नैसर्गिक विघटन होत असल्याने, जगभरात सेंद्रिय शेतीसाठी याला मान्यता दिलेली आहे. यामुळे पर्यावरणाचे नुकसान होत नाही.

स्पिनोसॅड (Spinosad) आणि स्पिनेटोरम (Spinetoram) मध्ये काय फरक आहे?

स्पिनोसॅड पूर्णपणे नैसर्गिक आहे, पण उन्हात त्याचा प्रभाव लवकर कमी होतो. यावर उपाय म्हणून शास्त्रज्ञांनी स्पिनोसॅडच्या रेणूंमध्ये कृत्रिम बदल करून 'स्पिनेटोरम' (उदा. डेलिगेट, लार्गो) बनवले. स्पिनेटोरम अधिक शक्तिशाली आहे आणि पिकावर जास्त काळ टिकते, पण कृत्रिम बदलामुळे ते 'सेंद्रिय शेतीत' वापरण्यास मान्यताप्राप्त नाही.

शेतकरी बांधवानो रिसेटएग्री व्हाटस्अप चॅनल ला भेट द्या, जॉइन व्हा. आपले चैनल वाढावे म्हणून सदर पोस्ट इतर व्हाटसअप ग्रुप मध्ये अवश्य शेअर करावी. धन्यवाद!