अमूल'ला (Amul) नुकतेच जगातील सर्वात शक्तिशाली डेअरी ब्रँड (World's Strongest Dairy Brand) म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. 'ब्रँड फायनान्स फूड अँड ड्रिंक'च्या ताज्या अहवालानुसार, अमूलने AAA+ रेटिंग मिळवले असून ब्रँड व्हॅल्यूमध्ये २२% वाढ नोंदवत ती ५ अब्ज डॉलर्सवर पोहोचली आहे. जगातील टॉप ५० फूड ब्रँड्समध्ये स्थान मिळवणारा हा एकमेव भारतीय ब्रँड ठरला आहे.

ही केवळ एका ब्रँडची प्रगती नसून भारतातील ३६ लाखांहून अधिक दूध उत्पादक शेतकऱ्यांच्या एकत्रित ताकदीची जागतिक पावती आहे.

ब्रँडची ताकद आणि रँकिंग कसे ठरते?

एखाद्या ब्रँडचे रँकिंग केवळ त्याच्या एकूण उलाढालीवर किंवा नफ्यावर ठरत नाही. 'ब्रँड स्ट्रेंथ इंडेक्स' (BSI) नुसार अमूलला १०० पैकी ९३.० गुण मिळाले आहेत. हे मूल्यांकन प्रामुख्याने पुढील घटकांवर केले जाते:

ग्राहकांचा अतूट विश्वास (Consumer Trust): कोणत्याही जाहिरातीशिवाय ग्राहक डोळे झाकून उत्पादनाची शुद्धता स्वीकारतात.

दर्जा आणि सातत्य (Quality & Consistency): देशाच्या कोणत्याही कानाकोपऱ्यात किंवा परदेशातही अमूलच्या उत्पादनाची चव आणि दर्जा एकसारखाच राहतो.

किंमत आणि परवडणारी क्षमता (Value for Money): अमूल ग्राहकांना वाजवी किमतीत उच्च दर्जा देते  आणि त्याच वेळी उत्पादक शेतकऱ्याला जास्तीत जास्त परतावा देते .

अमूलचे मुख्य सामर्थ्य आणि यशस्वी रणनीती 

अमूलच्या या यशामागे ठोस व्यवसाय नीती आणि पारदर्शक सहकाराचे मॉडेल आहे. शेती क्षेत्रातील इतर उत्पादनांसाठी अमूलच्या या ५ प्रमुख रणनीती अत्यंत मार्गदर्शक ठरतात:

थ्री-टायर सहकारी मॉडेल 

अमूलचे संघटन तीन स्तरांवर काम करते:

गाव पातळी: प्राथमिक दुग्ध सहकारी संस्था (Village Societies).

जिल्हा पातळी: जिल्हा सहकारी दूध उत्पादक संघ (District Milk Union).

राज्य पातळी: गुजरात को-ऑपरेटिव्ह मिल्क मार्केटिंग फेडरेशन (GCMMF).

या रचनेमुळे दलाल आणि मध्यस्थ पूर्णपणे नष्ट झाले असून थेट शेतकरी आणि ग्राहक यांच्यात थेट साखळी निर्माण झाली आहे.

शेतकऱ्यांना नफ्यातील कमाल परतावा 

बहुराष्ट्रीय खासगी कंपन्या (MNCs) ग्राहकांकडून मिळणाऱ्या नफ्यातील मोठा हिस्सा भागधारक आणि स्वतःच्या तिजोरीत ठेवतात. याउलट, अमूल ग्राहकाने मोजलेल्या प्रत्येक रुपयातील सुमारे ८० ते ८५ पैसे थेट दूध उत्पादक शेतकऱ्याला परत करते. यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढले आणि त्यांचा संस्थेवरील विश्वास अखंड राहिला.

मूल्यवर्धन आणि उत्पादन विविधीकरण (Value Addition & Diversification)

केवळ कच्चे दूध विकण्यावर न थांबता अमूलने दुधापासून तयार होणाऱ्या उप-उत्पादनांची मोठी मालिका तयार केली:

लोणी, तूप, चीज, पनीर, आईस्क्रीम, श्रीखंड, दही, चॉकलेट्स आणि आता व्हे-प्रोटिन (Whey Protein) ड्रिंक्स.

कच्चा माल प्रक्रिया करून विकल्याने नफ्याचे प्रमाण (Profit Margin) अनेक पटींनी वाढले.

तंत्रज्ञान आणि शीतसाखळीचे जाळे 

दूध संकलन केंद्रांवर स्वयंचलित फॅट टेस्टिंग आणि तात्काळ पेमेंट यंत्रणा.

दूध ताजे राहण्यासाठी गावोगावी बल्क मिल्क कुलर्स (BMC) आणि राज्यभरात रेफ्रिजरेटेड वाहनांचे मजबूत जाळे.

गुणवत्तेत कोणतीही तडजोड न करणारी आधुनिक पॅकेजिंग व्यवस्था.

भावनिक आणि प्रभावी ब्रँडिंग (Iconic & Low-Cost Marketing)

अमूलने महागड्या टीव्ही जाहिरातींऐवजी अत्यंत कल्पक, सामाजिक घडामोडींवर आधारित 'अमूल गर्ल'च्या माध्यमातून जाहिरात मोहीम राबवली. "अमूल: द टेस्ट ऑफ इंडिया" या घोषणेने प्रत्येक भारतीयाच्या मनात या ब्रँडला राष्ट्रीय अभिमानाचे स्थान मिळवून दिले.

शेतीमालासाठी अमूलसारखे ब्रँड उभे करण्याची गरज

आज आपला शेतकरी कांदा, टोमॅटो, सोयाबीन, डाळी, हळद, केळी आणि आंबे यांसारखी दर्जेदार पिके पिकवतो. तरीही भावातील चढ-उतारामुळे शेतकरी नेहमी अडचणीत येतो, कारण शेतकरी फक्त 'कच्चा माल' (Raw Material) विकतो आणि व्यापारी त्यावर प्रक्रिया करून स्वतःच्या ब्रँडखाली चढ्या भावाने विकतात.

जर अमूल दुधावर प्रक्रिया करून जागतिक महासत्ता बनू शकते, तर आपले शेतकरी शेतीमालाचे ब्रँड का तयार करू शकत नाहीत?

डाळी आणि तृणधान्ये (Millets): गावपातळीवर डाळ मिल आणि पॅकेजिंग युनिट उभारून सेंद्रिय डाळी व बाजरी-ज्वारीच्या पिठाचा स्वतःचा ब्रँड तयार करावा .

मसाले आणि हळद (Spices & Turmeric): भौगोलिक मानांकन (GI Tag) असलेल्या भागातील शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन शुद्ध हळद, मिरची पावडर पॅक करून थेट शहरांत विकावे.

फळे आणि भाजीपाला (Fruits & Vegetables): टोमॅटो प्युरी, आंबा पल्प, सुकामेवा, केळीचे वेफर्स यांसारख्या प्रक्रियायुक्त पदार्थांचे स्थानिक ते जागतिक ब्रँड्स उभे करावे.

शेतकऱ्यांसाठी कृती आराखडा (Roadmap for Farmers)

शेतकरी उत्पादक कंपन्यांची (FPO) ताकद वापरा: एकट्या शेतकऱ्याला प्रक्रिया आणि ब्रँडिंग करणे कठीण असले, तरी १००-२०० शेतकरी एकत्र येऊन FPO च्या माध्यमातून अत्याधुनिक प्रोसेसिंग प्लांट उभारू शकतात.

दर्जाशी कोणतीही तडजोड नको: अमूलप्रमाणेच गुणवत्तेत सातत्य राखत  ब्रँडची खरी ओळख निर्माण करावी.

थेट ग्राहक विक्री (Farm-to-Fork): मध्यस्थांना हटवून सुपरमार्केट्स, ई-कॉमर्स, सोशल मीडिया आणि स्वतःच्या आउटलेट्सद्वारे थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचावे.

अमूलचा विजय हा प्रत्येक भारतीय शेतकऱ्यासाठी नवा मार्ग दाखवणारा दीपस्तंभ आहे. आता वेळ केवळ घाम गाळून पीक पिकवण्याची नाही, तर आधुनिक विचार स्वीकारून शेतीमालावर प्रक्रिया करत स्वतःचा 'ग्लोबल ब्रँड' पिकवण्याची आहे!

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

• शहरांमधील सुपरमार्केट्स आणि मॉल्स.
• ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म्स आणि स्वतःच्या वेबसाईट्स.
• सोशल मीडिया (फेसबुक, इंस्टाग्राम, व्हॉट्सॲप)
• शहरांच्या मोक्याच्या ठिकाणी FPO ची स्वतःची विक्री केंद्रे (Outlets)

शेतकरी बांधवानो रिसेटएग्री व्हाटस्अप चॅनल ला भेट द्या, जॉइन व्हा. आपले चैनल वाढावे म्हणून सदर पोस्ट इतर व्हाटसअप ग्रुप मध्ये अवश्य शेअर करावी. धन्यवाद!