जागतिक तणावामुळे खत उद्योगात होणारे बदल आणि भारताची 'आत्मनिर्भर'तेकडे वाटचाल: शेतकरी बांधवांसाठी महत्त्वाची माहिती

आपल्या शेतात पीक चांगले यावे आणि भरघोस उत्पन्न मिळावे यासाठी खतांची (विशेषतः DAP आणि NPK सारख्या फॉस्फेट खतांची) किती नितांत गरज असते, हे आपण सर्वच जाणतो. पण तुम्हाला हे माहीत आहे का, की जगात कुठेही युद्ध किंवा राजकीय तणाव निर्माण झाला, तर त्याचा थेट आणि गंभीर परिणाम आपल्याकडील खतांच्या किमतींवर आणि त्यांच्या उपलब्धतेवर होतो? अलीकडच्या काळातील जागतिक घडामोडींमुळे खत उद्योगात मोठे बदल होत आहेत. याच पार्श्वभूमीवर, खत टंचाई आणि वाढत्या किमतींच्या समस्येवर कायमस्वरूपी तोडगा काढण्यासाठी भारताने एक अतिशय महत्त्वाचे आणि आशादायक पाऊल उचलले आहे.

जागतिक तणावाचा खतांवर कसा परिणाम होतो?

शेतकरी मित्रांनो, आपण जे DAP (डाय-अमोनियम फॉस्फेट) किंवा इतर फॉस्फेटयुक्त खते वापरतो, ती बनवण्यासाठी फॉस्फेटच्या खडकांवर प्रक्रिया करावी लागते. हे खडक थेट जमिनीत टाकून पिकांना त्यातून पोषण मिळत नाही. या खडकांमधील पोषक तत्त्वे पिकांसाठी उपलब्ध करून देण्यासाठी 'सल्फ्युरिक ॲसिड' (Sulphuric Acid) लागते, जे प्रामुख्याने 'सल्फर' (गंधक) पासून बनते. थोडक्यात सांगायचे तर: सल्फर नसेल तर सल्फ्युरिक ॲसिड नाही, आणि ॲसिड नसेल तर फॉस्फेट खत नाही!

सध्या भारत आपल्या फॉस्फेट खतांच्या एकूण गरजेपैकी मोठा हिस्सा (सुमारे ८० ते ९०%) आयात करतो. जागतिक बाजारात जेव्हा जेव्हा युद्धजन्य परिस्थिती निर्माण होते (उदा. मध्यपूर्वेतील तणाव किंवा रशिया-युक्रेन युद्ध), तेव्हा पुरवठा साखळी विस्कळीत होते. जगातील बहुतांश सल्फर आणि खतांचा कच्चा माल ठराविक भागांतून जगभर पाठवला जातो. अशा तणावाच्या काळात अनेक देश स्वतःची गरज भागवण्यासाठी निर्यात थांबवतात. परिणामी, आंतरराष्ट्रीय बाजारात सल्फर आणि खतांच्या कच्च्या मालाच्या किमती गगनाला भिडतात. पर्यायाने, आपल्या देशात खतांचा तुटवडा निर्माण होतो आणि किमती वाढतात.

रिफायनरीतील 'कचरा' ठरणार शेतकऱ्यांसाठी वरदान

सल्फरचा मुख्य स्रोत खनिज खाणींमधून नसून, तो पेट्रोलियम रिफायनरींमधून मिळतो. पेट्रोल आणि डिझेल बनवणाऱ्या रिफायनरी कंपन्यांमध्ये क्रूड ऑईल (कच्चे तेल) शुद्ध करताना 'सल्फर' हा पिवळ्या रंगाचा उप-उत्पाद (By-product) मोठ्या प्रमाणावर वेगळा करावा लागतो. पर्यावरणाच्या नियमांनुसार पेट्रोल-डिझेलमध्ये सल्फर राहता कामा नये. आतापर्यंत अनेक रिफायनरीज या उग्र वास असलेल्या सल्फरकडे केवळ एक अडचण म्हणूनच पाहत होत्या.

पण आता जागतिक पुरवठ्यातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन, भारत सरकारने आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील पेट्रोलियम कंपन्यांनी (जसे की BPCL - भारत पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड) एक ऐतिहासिक निर्णय घेतला आहे. उदाहरणार्थ, BPCL त्यांच्या कोची (केरळ) येथील रिफायनरीमध्ये याच टाकाऊ सल्फरपासून खतांसाठी लागणारे 'सल्फ्युरिक ॲसिड' बनवण्याचा मोठा प्रकल्प उभारत आहे.

या नव्या धोरणाचा शेतकऱ्यांना काय फायदा होईल?

१. देशांतर्गत खत निर्मितीला चालना: पेट्रोलियम कंपन्यांनी तयार केलेले सल्फ्युरिक ॲसिड थेट खत बनवणाऱ्या कंपन्यांना (उदा. कोचीमधील 'FACT') दिले जाईल. यामुळे खत निर्मितीसाठी लागणारा अत्यंत महत्त्वाचा कच्चा माल देशातच उपलब्ध होईल.

२. खतांच्या किमतींवर नियंत्रण: जेव्हा खत निर्मितीसाठीचा कच्चा माल भारतातच आणि तोही एकाच ठिकाणी बनेल, तेव्हा आपल्याला इतर देशांवर विसंबून राहावे लागणार नाही. तसेच, परदेशातून माल आणण्याचा मोठा वाहतूक खर्च वाचेल. यामुळे जागतिक बाजारातील किमतींच्या चढ-उतारांचा फटका शेतकऱ्यांना बसणार नाही आणि खतांच्या किमती स्थिर ठेवण्यास मदत होईल.

३. वेळेवर आणि खात्रीशीर खत पुरवठा: कच्च्या मालासाठी परदेशाची वाट पाहावी लागणार नसल्याने, पुरवठा साखळी अबाधित राहील. यामुळे पेरणीच्या ऐन हंगामात खतांचा तुटवडा जाणवणार नाही आणि शेतकऱ्यांना वेळेवर खते मिळतील.

४. खऱ्या अर्थाने 'आत्मनिर्भर भारत': आपल्या तेल कंपन्या आता देशाच्या अन्नसुरक्षेला बळकटी देण्याचे काम करत आहेत. कच्च्या मालाच्या आयातीवरील अवलंबित्व कमी करून भारत खत निर्मितीमध्ये 'आत्मनिर्भर' होण्याच्या दिशेने टाकत असलेले हे अतिशय महत्त्वाचे पाऊल आहे.

जागतिक राजकारण आणि युद्धांमुळे खत उद्योगासमोरील आव्हाने वाढत असली, तरी भारताने शोधलेला हा देशांतर्गत पर्याय अत्यंत आश्वासक आहे. रिफायनरीमधला जो सल्फर कालपर्यंत केवळ एक टाकाऊ पदार्थ वाटत होता, तोच आता आपल्या शेतातील पिकांना जीवदान देणारा आणि देशाची अन्नसुरक्षा अबाधित राखणारा महत्त्वाचा घटक बनत आहे. भविष्यात अशा प्रकल्पांची संख्या वाढल्यास, आपल्या शेतकरी बांधवांची खतांच्या तुटवड्याच्या आणि वाढत्या किमतींच्या चिंतेतून कायमची मुक्ती होऊ शकेल!

सतत विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

१. जागतिक युद्ध किंवा तणावाचा आपल्या खतांच्या किमतींवर कसा परिणाम होतो?

भारत खते (विशेषतः फॉस्फेटयुक्त खते) बनवण्यासाठी लागणारा कच्चा माल (उदा. सल्फर) मोठ्या प्रमाणावर इतर देशांतून आयात करतो. जगात कुठेही युद्ध किंवा तणाव निर्माण झाल्यास आंतरराष्ट्रीय पुरवठा साखळी खंडित होते. अशा वेळी सल्फर आणि खतांच्या कच्च्या मालाच्या किमती वाढतात, परिणामी भारतात मिळणाऱ्या खतांच्या किमती वाढतात किंवा बाजारात खतांचा तुटवडा निर्माण होतो.

२. सल्फर (गंधक) आणि DAP खताचा नेमका काय संबंध आहे?

DAP आणि NPK सारखी फॉस्फेट खते बनवण्यासाठी फॉस्फेटच्या खडकांवर रासायनिक प्रक्रिया करावी लागते. यासाठी 'सल्फ्युरिक ॲसिड' अत्यंत आवश्यक असते आणि हे ॲसिड 'सल्फर'पासून (गंधकापासून) बनवले जाते. थोडक्यात, सल्फरशिवाय ही फॉस्फेट खते तयार करणे शक्य नाही.

३. आता भारतात खतांसाठी लागणारे सल्फर कुठून मिळवले जाणार आहे?

पेट्रोल आणि डिझेल बनवणाऱ्या पेट्रोलियम रिफायनरीजमधून हे सल्फर मिळवले जाईल. कच्चे तेल (Crude Oil) शुद्ध करताना त्यातून 'सल्फर' हा टाकाऊ पदार्थ (By-product) म्हणून मोठ्या प्रमाणावर बाहेर पडतो. आतापर्यंत केवळ अडचण वाटणाऱ्या याच रिफायनरीतील सल्फरचा वापर आता देशातच खत निर्मितीसाठी केला जाणार आहे.

४. BPCL सारख्या पेट्रोलियम कंपन्या यामध्ये काय भूमिका बजावत आहेत?

 BPCL (भारत पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड) सारख्या कंपन्या आता स्वतःच्या रिफायनरीमधून निघणाऱ्या टाकाऊ सल्फरपासून 'सल्फ्युरिक ॲसिड' बनवण्याचे मोठे प्रकल्प (उदा. कोची येथील प्लांट) उभारत आहेत. तयार झालेले हे ॲसिड ते थेट खत बनवणाऱ्या कंपन्यांना पुरवणार आहेत.

५. या नव्या धोरणामुळे आम्हा शेतकऱ्यांचा नेमका काय फायदा होईल?

यामुळे शेतकऱ्यांना दोन मोठे फायदे होतील:

• वेळेवर खत: कच्च्या मालासाठी परदेशाची वाट पाहावी लागणार नसल्याने, पेरणीच्या ऐन हंगामात खतांचा तुटवडा भासणार नाही आणि खते वेळेवर उपलब्ध होतील.

• किमतींवर नियंत्रण: देशातच कच्चा माल तयार झाल्याने आयात खर्च आणि वाहतूक खर्च वाचेल, ज्यामुळे भविष्यात खतांच्या किमती स्थिर राहण्यास मोठी मदत होईल.

६. भारताच्या 'आत्मनिर्भर'तेसाठी हे पाऊल कसे महत्त्वाचे आहे?

आजही आपण खतांच्या कच्च्या मालासाठी ८० ते ९०% परदेशांवर अवलंबून आहोत. रिफायनरीतील सल्फरचा वापर देशातच होऊ लागल्याने, खत निर्मिती क्षेत्रात आपले दुसऱ्या देशांवरील अवलंबित्व कमी होईल आणि देशाच्या अन्नसुरक्षेला एक मजबूत आधार मिळेल. खऱ्या अर्थाने भारत खत निर्मितीमध्ये 'आत्मनिर्भर' बनेल.

शेतकरी बांधवानो रिसेटएग्री व्हाटस्अप चॅनल ला भेट द्या, जॉइन व्हा. आपले चैनल वाढावे म्हणून सदर पोस्ट इतर व्हाटसअप ग्रुप मध्ये अवश्य शेअर करावी. धन्यवाद!