कोणता मायकोरायझा बेस्ट आहे? कंपनीचा की शेतातला?
शेतीमध्ये चमत्कार घडवून आणण्याची ताकद निसर्गातच दडलेली आहे. यातीलच एक महान संजीवनी म्हणजे 'मायकोरायझा' (Mycorrhizae). ही एक मित्र बुरशी आहे जी पिकांच्या मुळांशी हातमिळवणी करून त्यांना पाणी आणि अन्नाचा (विशेषतः स्फुरद) मुबलक पुरवठा करते. दुष्काळातही पिकाला हिरवेगार आणि तगडे ठेवण्याची ताकद या अदृश्य मित्रात असते.
मायकोरायझाला (Mycorrhizae) हे एक अत्यंत महत्त्वाचे सूक्ष्मजैविक खत (Biofertilizer) आहे, जे वनस्पतींच्या मुळांशी सहजीवी संबंध (Symbiotic association) प्रस्थापित करते. या नैसर्गिक सहकार्यामध्ये, वनस्पती बुरशीला शर्करा युक्त द्राव पुरवते, तर बुरशीचे जाळे जमिनीतील पाणी आणि आवश्यक अन्नद्रव्ये (विशेषतः स्फुरद - Phosphorus) शोषून वनस्पतीला देतात. मायकोरायझा मुळांच्या कक्षा अनेक पटीने वाढवतो. यामुळे पिकाची वाढ जोमाने होते.
मायकोरायझाचा शोध आणि त्यावरील संशोधन हा कृषी विज्ञानातील एक मोठा टप्पा मानला जातो. १८८५ मध्ये जर्मन वनस्पतीशास्त्रज्ञ अल्बर्ट बर्नहार्ड फ्रँक (A. B. Frank) यांनी 'मायकोरायझा' या शब्दाचा प्रथम वापर केला. ग्रीक भाषेत 'Myco' म्हणजे बुरशी (Fungus) आणि 'Rhiza' म्हणजे मूळ (Root). फ्रँक यांनी सिद्ध केले की, मुळांवर वाढणारी ही बुरशी वनस्पतीसाठी हानिकारक नसून अत्यंत फायदेशीर आहे. त्यानंतरच्या काळात झालेल्या संशोधनातून असे समोर आले की, जमिनीतील सुमारे ८०% पेक्षा जास्त वनस्पती मायकोरायझा बुरशीसोबत सहजीवी संबंध प्रस्थापित करतात.
व्यावसायिक उत्पादनातील समस्या (ROC Method)
सध्या बाजारात 'रूट ऑर्गन कल्चर' (Root Organ Culture - ROC) द्वारे उत्पादित मायकोरायझा मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध आहे. हे उत्पादन प्रयोगशाळेत तयार केले जात असल्यामुळे ते शुद्ध असते, परंतु त्याची एक मोठी मर्यादा आहे. या व्यावसायिक उत्पादनात मायकोरायझाच्या विविध प्रजातींचा अभाव (Limited Diversity) असतो. त्यात सहसा एकाच प्रकारची (उदा. Rhizophagus irregularis) प्रजाती असते. जेव्हा ही एकच प्रजाती शेतात वापरली जाते, तेव्हा ती अनेकदा स्थानिक मातीतील इतर सूक्ष्मजीवांशी स्पर्धा करू शकत नाही किंवा विशिष्ट हवामानाशी जुळवून घेऊ शकत नाही.
शेतकऱ्यांनी स्वतः मायकोरायझा का तयार करावा?
जर शेतकऱ्यांनी स्वतःच्या शेतातील माती वापरून मायकोरायझा तयार केला, तर त्यांना स्थानिक हवामान आणि मातीशी आधीच जुळवून घेतलेल्या, अनेक प्रजातींचे मिश्रण (Diverse and Endogenous culture) मिळते. हे स्थानिक मायकोरायझा पिकांसाठी जास्त प्रभावी आणि तगडे असते.
मायकोरायझा खत तयार करण्याची शास्त्रीय पद्धत खालीलप्रमाणे आहे:
१. जागेची निवड व पूर्वतयारी: एका छोट्या जागेची (उदा. १x१ मीटर) निवड करा आणि जमीन स्वच्छ करा.
महत्त्वाची सूचना: या जागेवर कोणतेही रासायनिक खत, विशेषतः स्फुरद (Phosphorus) आणि बुरशीनाशक वापरू नये. जास्त स्फुरद असल्यावर वनस्पती मायकोरायझाला मुळात प्रवेश करू देत नाही.
२. स्थानिक मातीचा वापर (Inoculum): परिसरातील निरोगी गवत, बांधावरील झाडे किंवा निरोगी पिकांच्या मुळांजवळील माती गोळा करून या जागेत मिसळा. या मातीत तुमच्या शेतातील नैसर्गिक मायकोरायझाचे बीजाणू (Spores) असतात.
३. मक्याची पेरणी (Host Plant): मक्याचे बियाणे खूप दाट पेरावे. मक्याची मुळे अत्यंत खोल आणि तंतुमय (Fibrous) असतात. तसेच मका हा मायकोरायझाच्या वाढीसाठी एक उत्कृष्ट आश्रयदाता (Trap plant) आहे.
४. वाढ आणि पाण्याचा ताण (Drought Stress): मक्याला नियमित पाणी द्या. जेव्हा मक्याला फुलोरा येऊ लागेल (Tasseling stage), तेव्हा पाणी देणे पूर्णपणे बंद करा. झाडाला पाण्याचा तीव्र ताण पडल्यामुळे बुरशीला संदेश मिळतो की आश्रयदाता वनस्पती मरण पावत आहे. त्यामुळे ती स्वतःचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी मुळांमध्ये आणि आजूबाजूच्या मातीत कोट्यवधी बीजाणू (Spores) तयार करते.
५. कापणी व साठवणूक: मका वाळू लागल्यावर जमिनीलगत कापावे. मुळे अजिबात उपटू नयेत. सर्वात जास्त बीजाणू या मृत मुळांच्या आत असतात. एका फावड्याच्या साहाय्याने जमिनीतील मुळे १-२ सेमी आकारात मातीतच तुकडे करून मिसळावीत.
६. मायकोरायझा कसा टिकवावा: या मातीत पुन्हा पुन्हा मका लाऊन आपण मायकोरायझा सातत्याने टिकवून ठेऊ शकतात
तुम्ही घरच्या घरी तयार केलेले हे मायकोरायझा खत (माती आणि मक्याच्या मृत मुळांचे मिश्रण) अत्यंत शक्तिशाली असते. याचा प्रत्यक्ष शेतात वापर करताना मुळांशी थेट संपर्क येणे ही सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे.
पुढील पिकांसाठी हे खत वापरण्याच्या प्रमुख पद्धती आणि प्रमाण खालीलप्रमाणे आहे:
१. रोपवाटिका किंवा नर्सरीमध्ये (Nursery Preparation)
जर तुम्ही गादी वाफ्यावर किंवा पिशव्यांमध्ये (Pro-trays/Polybags) रोपे तयार करत असाल, तर हा सर्वात उत्तम मार्ग आहे.
प्रमाण: रोपवाटिकेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या माती किंवा कोकोपीटच्या मिश्रणात १०% ते १५% हे तयार मायकोरायझा खत मिसळा.
फायदा: बियाणे रुजताच बुरशी मुळांवर वाढू लागते. त्यामुळे जेव्हा तुम्ही रोप मुख्य शेतात लावता, तेव्हा ते आधीच मायकोरायझायुक्त असते आणि नवीन जागेत लवकर स्थिरावते.
२. रोपांची पुनर्लागवड करताना (Transplanting)
टोमॅटो, मिरची, वांगी, कांदा, कोबी यांसारख्या पिकांची रोपे शेतात लावताना याचा वापर थेट खड्ड्यात करता येतो.
प्रमाण: प्रत्येक रोपासाठी खड्ड्यात १ ते २ चमचे (साधारण १० ते २० ग्रॅम) हे खत टाका.
पद्धत: खड्ड्यात खत टाकून त्यावर रोप ठेवा आणि मातीने झाकून घ्या. यामुळे मुळांचा थेट बीजाणूंशी (Spores) संपर्क येतो.
३. फळबागांसाठी (Fruit Orchards)
आंबा, डाळिंब, लिंबू, पेरू यांसारख्या बहुवार्षिक फळझाडांसाठी मायकोरायझा वरदानासारखे काम करते.
नवीन लागवड: नवीन झाड लावताना खड्ड्यात १०० ते २०० ग्रॅम खत मातीत मिसळून द्या.
जुनी झाडे: मोठ्या झाडांच्या विस्ताराखाली (Canopy) जेथे पांढरी मुळे असतात, तिथे गोलाकार आळे खोदून प्रत्येक झाडाला २५० ते ५०० ग्रॅम खत शेणखतात मिसळून द्या आणि मातीने झाकून पाणी द्या.
४. थेट पेरणीच्या पिकांसाठी (Direct Sowing Crops)
सोयाबीन, हरभरा, गहू, कापूस यांसारख्या थेट पेरल्या जाणाऱ्या पिकांसाठी:
प्रमाण: एकरी ५ ते १० किलो मायकोरायझा खत पुरेसे होते.
पद्धत: हे खत ५० किलो चांगल्या कुजलेल्या शेणखतात किंवा गांडूळ खतात मिसळा. पेरणीच्या वेळी बियाण्यांच्या ओळीत किंवा मुळांच्या जवळ पडेल अशा पद्धतीने हे मिश्रण शेतात द्या (उदा. तिफणीच्या साहाय्याने).
⚠️ वापरादरम्यान घ्यायची काळजी (Precautions):
बुरशीनाशक टाळा: मायकोरायझा ही स्वतः एक 'बुरशी' (Fungus) आहे. त्यामुळे हे खत दिल्यानंतर लगेच जमिनीत रासायनिक बुरशीनाशके (Chemical Fungicides) सोडू नका, अन्यथा मायकोरायझा नष्ट होईल.
स्फुरदयुक्त खतांची बचत: मायकोरायझा जमिनीत अडकलेला स्फुरद (Phosphorus) पिकाला मिळवून देतो. त्यामुळे तुम्ही डीएपी (DAP) किंवा सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP) यांसारख्या खतांचा वापर ३०% ते ५०% ने कमी करू शकता.
ओलावा: खत जमिनीत दिल्यानंतर सुरुवातीचे काही दिवस जमिनीत योग्य ओलावा असणे आवश्यक आहे जेणेकरून बुरशीची वाढ सुरू होऊ शकेल.
निष्कर्ष: हे मुळे आणि मातीचे मिश्रण म्हणजेच तुमचे स्वतःच्या शेतात तयार झालेले उच्च प्रतीचे 'विविधतापूर्ण जैविक खत' होय! हे मिश्रण पुढील पिकाच्या पेरणीच्या वेळी बियाण्यासोबत किंवा रोपांच्या मुळांशी वापरल्यास पिकांची वाढ अप्रतिम होते.
