शेती: तोट्याचा व्यवसाय की संपत्तीची खाण?

भारतात शेती आणि शेतकरी या शब्दांचा उल्लेख झाला की आपल्या डोळ्यांसमोर अनेकदा कर्जबाजारी, निसर्गाच्या लहरीपणावर अवलंबून असणारा आणि संघर्ष करणारा शेतकरी उभा राहतो. पण या चित्राला एक दुसरी, अत्यंत आशादायी बाजूही आहे. पश्चिम महाराष्ट्रासह देशातील अनेक भागांत असे शेतकरी आहेत जे मर्सिडीज आणि बीएमडब्ल्यू (BMW) सारख्या गाड्यांमधून फिरतात. त्यांचे जीवनमान कोणत्याही मोठ्या कॉर्पोरेट उद्योजकापेक्षा कमी नसते. हा फरक नशिबाचा नसून, शेतीकडे पाहण्याच्या व्यावसायिक दृष्टिकोनाचा आणि शास्त्रशुद्ध पद्धतींचा आहे. शेती हा जगातील सर्वात जुना व्यवसाय आहे; जर तो खरोखरच तोट्याचा असता, तर हजारो वर्षे टिकून राहिला नसता. आजच्या काळात योग्य नियोजन, तंत्रज्ञान आणि वेळेचे अचूक गणित पाळल्यास शेतीतून वर्षाला एक कोटी रुपये कमवणे हे केवळ स्वप्न नसून वास्तव आहे.

शेतीला एका यशस्वी 'स्टार्टअप'प्रमाणे कसे चालवावे आणि एका सामान्य शेतकऱ्यापासून 'करोडपती' शेतकरी बनण्यापर्यंतचा प्रवास कसा असावा, याची सविस्तर रणनीती खालीलप्रमाणे आहे:

योग्य पिकाची निवड: यशाचा पाया

तुम्ही एखादा कारखाना काढला आणि त्यात आजही जुन्या जमान्यातील रेडिओ बनवत बसलात, तर तुम्ही कधीच श्रीमंत होणार नाही. शेतीचेही तसेच आहे. तुम्ही काय पिकवता, यावर तुमचे उत्पन्न अवलंबून असते. पिकांचे प्रामुख्याने तीन गट पडतात:

कमी उत्पन्नाची पिके (Low Value): गहू, तांदूळ, बाजरी, सोयाबीन यांसारख्या पिकांमधून साधारणतः एका हंगामात एकरी केवळ ४०,००० रुपयांपर्यंत उत्पन्न मिळते. या पिकांवर अवलंबून असणारे शेतकरी तेव्हाच श्रीमंत होऊ शकतात जेव्हा त्यांच्याकडे १००-२०० एकर जमीन असेल.

मध्यम उत्पन्नाची पिके (Medium Value - भाज्या): कांदा, टोमॅटो, वांगी, मिरची यांसारख्या भाज्या ३ ते ४ महिन्यांत येतात. यातून एका हंगामात एकरी २ ते ३ लाख रुपये मिळू शकतात. पण यात बाजारातील चढउतार प्रचंड असतो. टोमॅटो कधी १०० रुपये किलोने विकला जातो, तर कधी १ रुपया किलोने.

उच्च उत्पन्नाची पिके (High Value): द्राक्षे, डाळिंब, स्ट्रॉबेरी यांसारख्या पिकांमधून वर्षाला एका एकरात ५ ते ७ लाख रुपयांचे उत्पन्न मिळते. भारताची द्राक्षे परदेशात निर्यात होतात. युरोपसारख्या देशांत 'रेसिड्यू फ्री' (रासायनिक अवशेषांशिवाय) फळांना प्रचंड मागणी आणि प्रीमियम भाव मिळतो. जे शेतकरी ही उच्च दर्जाची पिके घेतात, तेच खऱ्या अर्थाने संपत्तीची निर्मिती करतात.

शेतजमीन निवडताना पाळायचे ४ सुवर्णनियम

तुम्ही नवीन शेतजमीन विकत घेत असाल किंवा भाड्याने घेत असाल, तर केवळ जमिनीचा आकार न पाहता खालील ४ गोष्टींचा प्राधान्याने विचार करा:

पाण्याची शाश्वत उपलब्धता: शेतीसाठी केवळ पावसाळ्यातील पाण्यावर अवलंबून राहणे म्हणजे व्यवसायात ३-४ महिने सुट्टी घेण्यासारखे आहे. जमीन शक्यतो नदी किंवा सरकारी कालव्यापासून १ किलोमीटरच्या आत असावी, जेणेकरून तिथे १२ महिने पाण्याचा पुरवठा राहील.

मातीचा पोत (Soil Quality): वाळूमिश्रित माती पाणी आणि पोषक तत्त्वे धरून ठेवत नाही. काळी, कसदार आणि भारी माती उच्च प्रतीच्या पिकांसाठी उत्तम मानली जाते. पिकाच्या निवडीपूर्वी भौतिक आणि रासायनिक 'माती परीक्षण' (Soil Testing) करून घेणे हा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा आहे.

हवामान (Climate): प्रत्येक पीक प्रत्येक हवामानात येत नाही. उदाहरणार्थ, द्राक्षांसाठी १५ ते ३० अंश सेल्सिअस तापमान उत्तम असते. म्हणूनच नाशिक, सांगली, सातारा या पट्ट्यात द्राक्षांचे विक्रमी उत्पादन होते. पण तेच द्राक्ष तुम्ही विदर्भातील नागपूर किंवा अकोलासारख्या अतिउष्ण भागात लावण्याचा प्रयत्न केलात, तर पीक जळून जाईल.

बाजारपेठ (Market): तुम्ही स्ट्रॉबेरी किंवा टोमॅटोसारखे नाशवंत पीक घेत असाल, तर ते काढणीनंतर काही तासांत ग्राहकांपर्यंत पोहोचणे गरजेचे असते. त्यामुळे तुमची शेती अशा ठिकाणी असावी, जिथून सर्वात मोठी बाजारपेठ ४ ते ६ तासांच्या अंतरावर असेल (उदा. पुण्याची टोमॅटो बाजारपेठ).

पिकांची शास्त्रशुद्ध वाढ: विराट कोहलीचे उदाहरण

विराट कोहलीसारखा व्यावसायिक खेळाडू आपल्या आहाराबाबत कधीच तडजोड करत नाही. त्याला रोज किती ग्रॅम प्रोटीन आणि कार्बोहायड्रेट्स हवेत, याचे त्याचे गणित पक्के असते. कारण त्याची ऊर्जा आणि फिटनेस हा त्याचा व्यवसाय आहे. व्यावसायिक शेतीचेही अगदी तसेच आहे.

बहुतांश शेतकरी आजही त्यांचे पूर्वज जशी शेती करत होते तशीच करतात किंवा शेजारील शेतकरी जे खत वापरतो तेच खत वापरतात. हे म्हणजे डोळे झाकून गोळीबार करण्यासारखे आहे. एका पिकाला त्याच्या वाढीच्या काळात नायट्रोजन, फॉस्फरस, पोटॅशियम अशा तब्बल १५ वेगवेगळ्या पोषक घटकांची गरज असते आणि तीही वेगवेगळ्या टप्प्यांवर. ऑस्ट्रेलियासारखा देश कृषीप्रधान नसूनही, तंत्रज्ञानाच्या जोरावर तेथील शेतकरी एका एकरात भारतीय शेतकऱ्यापेक्षा पाच पटीने जास्त तांदूळ पिकवतो. पिकाची प्रतिकारशक्ती (Immunity) वाढवणे, कीड येण्याआधीच हवामानाच्या अंदाजानुसार प्रतिबंधात्मक फवारणी करणे, आणि अचूक पाणी व तण व्यवस्थापन करणे या वैज्ञानिक सवयी शेतकऱ्याला लखपती बनवतात.

साठवणूक आणि विक्री: योग्य वेळेचा खेळ

केवळ पीक पिकवून चालत नाही, तर ते योग्य भावात विकण्याची कला आत्मसात करावी लागते.

इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि सबसिडी: कांदा हे पीक असे आहे जे योग्य पद्धतीने साठवले तर ६ महिने टिकते. जेव्हा सर्व शेतकरी कांदा काढतात, तेव्हा भाव पडलेले असतात. अशा वेळी स्वतःच्या शेतात फक्त १ लाख रुपये खर्चून कांदाचाळ (Warehouse) उभी करता येते. विशेष म्हणजे सरकार यासाठी ५०% सबसिडी देते. जो शेतकरी हा कांदा साठवून ठेवतो, त्याला ६ महिन्यांनंतर दुप्पट किंवा तिप्पट भाव मिळतो.

नफ्याचे गणित: पिकाची किंमत ठरवताना बहुतांश शेतकरी स्वतःच्या आणि कुटुंबाच्या श्रमाचा खर्च त्यात मोजतच नाहीत. उत्पादनाचा सर्व खर्च (स्वतःच्या मजुरीसह) अधिक त्यावर ५०% नफा हे यशस्वी शेतीचे व्यावसायिक सूत्र असले पाहिजे.

 तंत्रज्ञानाची साथ (Agritech)

आजचा स्मार्ट शेतकरी गुगल प्ले स्टोअर आणि युट्यूबवर ॲग्रोनॉमी (Agronomy) शोधत आहे.  ॲप्समुळे क्रांती घडत आहे. हे तंत्रज्ञान शेतकऱ्याच्या जमिनीचे लोकेशन ट्रॅक करून तिथल्या हवामानाचा अचूक अंदाज घेते. "पुढील ४ दिवसांत हवामान बदलणार असून तुमच्या टोमॅटोवर अमुक एका रोगाचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो, त्यासाठी आधीच ही फवारणी करा," असा अलर्ट शेतकऱ्याच्या मोबाईलवर येतो. यामुळे पिकाचे नुकसान टळते आणि उत्पादनात भरघोस वाढ होते.

शेती ही आता केवळ एक पारंपरिक जीवनशैली राहिलेली नाही. जो शेतकरी मातीपरीक्षण, हवामानाचा अंदाज, पिकांचे योग्य पोषण आणि बाजारातील मागणी-पुरवठा या गोष्टींचा अभ्यास करून शेतीत उतरतो, त्याच्यासाठी शेतजमीन ही अक्षरशः सोन्याची खाण आहे. जुन्या पारंपरिक पद्धतींना आधुनिक विज्ञानाची आणि व्यावसायिक कल्पकतेची जोड दिली, तर भारतातील कोणताही सामान्य शेतकरी आपल्या शेताच्या बांधावर अभिमानाने स्वतःची मर्सिडीज उभी करू शकतो.