मारुती सुजुकी आणि अमूल आता शेणाचे काय करत आहे?

शेतकरी मित्रांनो, जर तुम्हाला कोणी विचारले की एका किलो शेणाची किंमत किती? तर कदाचित तुम्ही हसाल आणि म्हणाल, "शेणाला काय किंमत असणार?" पण याच शेणाला 'अमूल'ने (बनास डेअरी, गुजरात) एक नवी ओळख दिली आहे. अमूल आता शेतकऱ्यांकडून रोज १ रुपये प्रति किलो दराने शेण विकत घेत आहे. तुम्हाला ऐकून आश्चर्य वाटेल, पण याच शेणावर उभा राहिलेला एक प्लांट आज वर्षाला तब्बल १२ कोटी रुपये कमवत आहे!

ही फक्त एका प्लांटची किंवा एका कंपनीची यशोगाथा नाही, तर ही आपल्या शेतीची, मातीची आणि शेतकऱ्यांच्या उज्ज्वल भविष्याची नांदी आहे. चला तर मग समजून घेऊया की, हे 'शेणाचे अर्थशास्त्र' नक्की काय आहे आणि यामुळे तुमचा कसा फायदा होऊ शकतो.

दुधासोबत आता शेणातूनही कमाई

शेतकरी रात्रंदिवस कष्ट करून दुधाचे उत्पादन घेतो, पण पशुपालनातून येणाऱ्या शेणाची विल्हेवाट लावणे हे अनेकदा डोकेदुखीचे काम असते. जुन्या काळात त्याचे शेण्या (उपल्या) बनवून इंधन म्हणून वापर व्हायचा, पण आता अमूलने याला व्यवसायाचे रूप दिले आहे.

हिशोब समजून घ्या: समजा तुमच्याकडे ५ गाई किंवा म्हशी आहेत. त्यातून तुम्हाला रोज साधारण ७५ किलो शेण मिळते. जर तुम्ही ते १ रुपये किलोने विकले, तर रोजचे ७५ रुपये मिळतात.

म्हणजेच महिन्याला २,२५० रुपये आणि वर्षाला जवळपास ३०,००० रुपये! ही कमाई दुधातून मिळणाऱ्या उत्पन्नापेक्षा पूर्णपणे वेगळी आणि अतिरिक्त आहे.

रासायनिक खतांचा विळखा आणि 'PROM' सेंद्रिय खताचा उतारा

आज आपण शेतात डीएपी (DAP - डाय अमोनियम फॉस्फेट) सारखी महागडी रासायनिक खते वापरतो. या खतांचा बहुतांश भाग परदेशातून आयात केला जातो. पण या रासायनिक खतांचे एक मोठे नुकसान आहे, जे अनेकदा आपल्याला माहिती नसते.

मातीचे नुकसान (Phosphate Fixation): भारतीय मातीत DAP पडल्याबरोबर त्याचे खडे बनतात आणि ते मातीत दगडासारखे घट्ट 'लॉक' होते. म्हणजे तुम्ही टाकलेल्या खतापैकी ६० ते ७० टक्के खत पिकाला मिळतच नाही, ते जमिनीत तसेच पडून राहते. यामुळे जमीन नापीक होते आणि पाण्याचेही प्रदूषण होते.

अमूलचा उपाय (PROM): अमूलने शेणापासून बायोगॅस बनवल्यानंतर जे ओले कीचड (स्लरी) उरते, त्याला कचरा न मानता त्यातून PROM (Phosphate Rich Organic Manure) नावाचे सेंद्रिय खत बनवले आहे.

'पेन्शन'सारखा फायदा: DAP म्हणजे अशी तिजोरी आहे जी उघडताच लुटली जाते, पण शेणापासून बनलेले PROM खत हे 'पेन्शन' सारखे काम करते. ते जमिनीत लॉक होत नाही, तर मातीतील जिवाणू त्याला हळूहळू पिकांना देतात. यामुळे पिकाची वाढ उत्तम होते आणि जमिनीचा पोत सुधारतो.

गावाचा पैसा गावातच (वर्तुळाकार अर्थव्यवस्था)

आजवर शेतकऱ्याची अवस्था अशी होती की, तो वर्षभर राबून जो पैसा कमवायचा, तो खते, औषधे आणि बियाणे यांच्या रूपाने पुन्हा गावाबाहेर आणि पर्यायाने परदेशात निघून जायचा. अमूलने हा पैसा बाहेर जाण्यापासून रोखला आहे.

हे चक्र कसे चालते?

शेतकरी डेअरीला शेण विकतो आणि पैसे कमवतो.

डेअरी त्या शेणापासून बायोगॅस (Bio-CNG) आणि सेंद्रिय खत (PROM) बनवते.

शेतकरी शेण विकून आलेल्या पैशातूनच आपल्या शेतासाठी ते शुद्ध सेंद्रिय खत विकत घेतो.

म्हणजेच, डेअरी एका हाताने पैसे देते आणि दुसऱ्या हाताने घेते. गावाचा पैसा गावातच फिरत राहतो!

देशालाही मोठा फायदा: इंधनाची आयात होणार कमी

शेतकऱ्यांनी दिलेल्या शेणातून बायोगॅस तयार होतो, ज्याचे 'बायो-सीएनजी' (Bio-CNG) मध्ये रूपांतर केले जाते. हेच इंधन आज अनेक ट्रक आणि कार चालवण्यासाठी वापरले जात आहे. यामुळे परदेशातून येणाऱ्या डिझेलवरील अवलंबित्व कमी होत आहे.

जपानच्या 'मारुती सुझुकी' सारख्या मोठ्या कंपनीने या बायो-सीएनजी प्रकल्पांमध्ये २०० कोटी रुपयांची गुंतवणूक केली आहे. कारण त्यांनाही माहित आहे की भविष्यात त्यांच्या सीएनजी गाड्या याच शेतकऱ्यांच्या शेणातून तयार झालेल्या गॅसवर धावणार आहेत. सोबतच भारत सरकारची 'गोबरधन योजना' अशा प्रकल्पांना भरघोस आर्थिक मदत देत आहे.

शेतकरी मित्रांनो, दृष्टिकोन बदला, भविष्य बदलेल!

आता वेळ आली आहे शेणाकडे 'कचरा' म्हणून न बघता एक 'फिक्स्ड डिपॉझिट' (गुंतवणूक) म्हणून बघण्याची. जे शेण कालपर्यंत रस्त्यावर फेकून दिले जायचे, ते आज आयात होणाऱ्या परदेशी खतांना आणि इंधनाला थेट टक्कर देत आहे.

जर आपणही आपल्या गावात, आपल्या सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून असे छोटे किंवा मोठे प्रकल्प उभे करू शकलो, तर आपला शेतकरी खऱ्या अर्थाने स्वावलंबी होईल. जमीन सुपीक राहील, खताचा खर्च वाचेल आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, आपल्या घामाचा आणि कष्टाचा पैसा आपल्याच गावात राहील.

चला तर मग, सेंद्रिय शेतीकडे आणि या नव्या बदलाकडे एक पाऊल पुढे टाकूया. शेतीला फक्त व्यवसाय नाही, तर एक समृद्ध व्यवस्था बनवूया!

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ) आणि त्यांची सविस्तर उत्तरे दिली आहेत:

प्रश्न: अमूलच्या या 'शेण खरेदी' प्रकल्पामुळे गावात 'वर्तुळाकार अर्थव्यवस्था' (Circular Economy) कशी निर्माण होत आहे?

उत्तर: 'वर्तुळाकार अर्थव्यवस्था' म्हणजे असा आर्थिक व्यवहार ज्यात पैसा व्यवस्थेच्या बाहेर न जाता एकाच वर्तुळात फिरत राहतो. या प्रकल्पात शेतकरी अमूलला १ रुपये किलो दराने शेण विकतो आणि त्यातून पैसे मिळवतो. अमूल याच शेणापासून 'PROM' (सेंद्रिय खत) बनवते. शेतकरी रासायनिक खत बाहेरून विकत घेण्याऐवजी, शेण विकून आलेल्या पैशातूनच हे 'PROM' खत डेअरीकडून विकत घेतो. यामुळे खतासाठी बाहेर (आणि पर्यायाने परदेशात) जाणारा गावाचा पैसा गावातच राहतो आणि शेतकऱ्यांची आर्थिक गळती थांबते.

प्रश्न: रासायनिक डीएपी (DAP) खतामुळे होणारे 'फॉस्फेट फिक्सेशन' (Phosphate Fixation) म्हणजे काय आणि PROM खत यावर कशी मात करते?

उत्तर: भारतीय माती बहुतांश वेळा आम्लयुक्त (Acidic) किंवा कॅल्शियमयुक्त असते. जेव्हा डीएपी खत जमिनीत टाकले जाते, तेव्हा त्यातील फॉस्फरस मातीतील खनिजांसोबत मिसळून दगडासारखा घट्ट होतो, यालाच 'फॉस्फेट फिक्सेशन' म्हणतात. यामुळे टाकलेल्या खताचा ६०-७०% भाग पिकांना न मिळता जमिनीत वाया जातो. याउलट, PROM (Phosphate Rich Organic Manure) मध्ये फॉस्फरस सेंद्रिय कार्बनच्या आवरणात सुरक्षित असतो. तो जमिनीत लगेच लॉक होत नाही. मातीतील नैसर्गिक बॅक्टेरिया त्याला हळूहळू विघटित करतात, ज्यामुळे पिकांना आवश्यकतेनुसार आणि दीर्घकाळ (पेन्शनसारखे) पोषण मिळत राहते.

प्रश्न: केवळ १ रुपये प्रति किलोने विकले जाणारे शेण भारताचा 'आयात खर्च' (Import Burden) कमी करण्यासाठी कसे योगदान देत आहे?

उत्तर: भारताला शेतीसाठी लागणाऱ्या रासायनिक खतांचा (विशेषतः DAP चा कच्चा माल) आणि वाहनांसाठी लागणाऱ्या इंधनाचा (डिझेल/पेट्रोल) मोठा भाग परदेशातून आयात करावा लागतो. १ रुपया किलोच्या या शेणातून 'बायो-सीएनजी' (Bio-CNG) तयार होते, जे डिझेलला पर्याय ठरत आहे. तसेच, उरलेल्या स्लरीपासून 'PROM' खत बनते, जे आयात केल्या जाणाऱ्या DAP खताची जागा घेत आहे. एकाच प्रक्रियेतून इंधन आणि खत या दोन्ही मोठ्या आयात घटकांवर थेट पर्याय निर्माण होत असल्याने देशाचे परकीय चलन वाचत आहे.

प्रश्न: 'मारुती सुझुकी' सारख्या वाहन निर्मिती क्षेत्रातील परदेशी कंपनीने अमूलच्या या बायोगॅस (शेण) प्रकल्पात २०० कोटींची गुंतवणूक का केली आहे?

उत्तर: हे एक उत्कृष्ट व्यावसायिक धोरण आहे. मारुती सुझुकीचा भारतातील सीएनजी (CNG) कार मार्केटमध्ये जवळपास ७०% वाटा आहे. अमूलच्या या बायोगॅस प्रकल्पातून जे 'बायो-सीएनजी' तयार होते, ते मारुतीच्या सीएनजी गाड्यांसाठी भविष्यातील एक शाश्वत आणि स्वस्त इंधन ठरू शकते. भविष्यात इंधनाची कमतरता भासू नये आणि आपल्या सीएनजी गाड्यांना बाजारात उत्तम मागणी राहावी, या उद्देशाने मारुती सुझुकीने या प्रकल्पात मोठी गुंतवणूक केली आहे.

प्रश्न: बायोगॅस तयार केल्यानंतर उरणाऱ्या टाकाऊ 'स्लरी'चे (Slurry) नेमके काय केले जाते आणि या प्रक्रियेत त्याचे महत्त्व काय आहे?

उत्तर: सामान्यतः बायोगॅस प्लांटमधून निघणाऱ्या स्लरीला (ओले कीचड) टाकाऊ कचरा मानले जाते. परंतु, अमूलच्या मॉडेलमध्ये ही स्लरीच सर्वात महत्त्वाची आहे. १०० टन शेणातून गॅस काढल्यानंतर अंदाजे २५ टन घन आणि ७५ टन द्रव स्लरी उरते. या स्लरीमध्ये देशी 'रॉक फॉस्फेट' आणि काही विशिष्ट जिवाणू (Bacteria) मिसळून त्याच्यावर प्रक्रिया केली जाते आणि त्यातून उच्च दर्जाचे 'PROM' सेंद्रिय खत तयार केले जाते. म्हणजेच या प्रक्रियेत कोणताही घटक 'कचरा' म्हणून फेकला जात नाही (Zero Waste).

प्रश्न: अशा प्रकल्पांना चालना देण्यासाठी सरकारची कोणती भूमिका किंवा योजना आहे?

उत्तर: अशा प्रकारच्या प्रकल्पांना प्रोत्साहन देण्यासाठी भारत सरकारने 'गोबरधन योजना' (Galvanizing Organic Bio-Agro Resources Dhan - GOBARdhan) सुरू केली आहे. या योजनेअंतर्गत गावांमध्ये बायोगॅस आणि सेंद्रिय खत निर्मितीचे प्लांट उभारण्यासाठी सरकारकडून तांत्रिक मदत आणि मोठे आर्थिक अनुदान (Incentives) दिले जाते, जेणेकरून स्वच्छतेसोबतच ग्रामीण भागात ऊर्जा आणि खतनिर्मितीचे आत्मनिर्भर मॉडेल तयार होईल