लिंबू पिकावर प्रामुख्याने खैऱ्या (Canker), डिंक्या (Gummosis) हे दोन भयंकर रोग आणि नागअळी (Leaf Miner) ही अत्यंत नुकसानकारक कीड येते. जर वेळेवर आणि योग्य नियंत्रण केले नाही, तर झाड काही वर्षांतच वाळते आणि बागेचे मोठे नुकसान होते.

या रोगांचे आणि किडींचे लक्षणे व सविस्तर नियंत्रण खालीलप्रमाणे आहे:

खैऱ्या किंवा सिट्रस कॅंकर (Citrus Canker)

हा लिंबावरील सर्वात गंभीर जिवाणूजन्य (Bacterial) रोग आहे, जो झॅन्थोमोनास कॅम्पेस्ट्रिस (Xanthomonas campestris) या जिवाणूमुळे होतो. पावसाळ्यात आणि दमट हवामानात हा रोग वेगाने पसरतो.

लक्षणे: पाने, फांद्या आणि फळांवर सुरुवातीला पिवळसर-तपकिरी रंगाचे छोटे ठिपके येतात. नंतर हे ठिपके मोठे होऊन मध्यभागी खडबडीत, खैऱ्यासारखे (कॉर्कसारखे) आणि ज्वालामुखीसारखे उंचवट्याचे होतात. फळांवर हे डाग पडल्यास फळे विकृत दिसतात आणि त्यांना बाजारात भाव मिळत नाही.

नियंत्रण आणि उपाय:

छाटणी (Pruning): पावसाळ्यापूर्वी रोगाची लागण झालेल्या सर्व वाळलेल्या आणि रोगट फांद्या छाटून जाळून टाकाव्यात.

फवारणी: पावसाळ्यापूर्वी (मे-जून) आणि पावसाळ्यात (जुलै-ऑगस्ट) १ टक्का बोर्डो मिश्रणाची (Bordeaux mixture) फवारणी करावी.

जिवाणूनाशकाचा वापर: रोगाचा प्रादुर्भाव दिसल्यास स्ट्रेप्टोसायक्लीन (Streptocycline) १ ग्रॅम + कॉपर ऑक्झिक्लोराईड (COC) ३० ग्रॅम प्रति १० लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी. १५-१५ दिवसांच्या अंतराने २-३ फवारण्या कराव्यात.

डिंक्या किंवा फायटोप्थोरा (Gummosis)

हा बुरशीजन्य (Fungal) रोग प्रामुख्याने जमिनीत ओलावा जास्त राहिल्यास किंवा पाटाने पाणी दिल्यास होतो.

लक्षणे: सुरुवातीला जमिनीलगतच्या खोडावर ओलसर, गडद रंगाचे डाग दिसतात. नंतर खोडाच्या सालीतून पिवळसर-तपकिरी रंगाचा डिंक (Gum) स्रवू लागतो. साला कुजते, उकलते आणि आतील लाकूड उघडे पडते. रोग जास्त वाढल्यास झाडाचा अन्नपुरवठा खंडित होतो आणि झाड पूर्णपणे वाळून जाते.

नियंत्रण आणि उपाय:

पाण्याचे नियोजन: झाडाच्या बुंध्याला पाणी लागू देऊ नये. ठिबक सिंचनाचा वापर करताना ड्रीपर खोडापासून १.५ ते २ फूट लांब ठेवावे.

बोर्डो पेस्ट: पावसाळ्यापूर्वी आणि हिवाळ्यात खोडाला जमिनीपासून २ फूट उंचीपर्यंत बोर्डो पेस्ट (१ किलो मोरचूद + १ किलो चुना + १० लिटर पाणी) किंवा कॉपर ऑक्झिक्लोराईडची पेस्ट लावावी.

उपचार (Treatment): जर झाडाला डिंक्या लागला असेल, तर डिंक येणारा भाग आणि कुजलेली साल चाकूने खरवडून काढावी. त्या उघड्या पडलेल्या भागावर मेटॅलॅक्सिल + मॅनकोझेब (उदा. रिडोमिल गोल्ड) किंवा फॉसेटाईल एएल (अलिएट) ची पेस्ट लावावी.

जमिनीत बुरशीनाशक (Drenching): रोगाची तीव्रता जास्त असल्यास ट्रायकोडर्मा (Trichoderma) हे जैविक बुरशीनाशक शेणखतात मिसळून खोडाजवळ द्यावे किंवा रासायनिक बुरशीनाशकाची आळवणी (Drenching) करावी.

३. नागअळी किंवा लीफ मायनर (Citrus Leaf Miner)

ही लिंबूवर्गीय पिकांवर नवीन पालवी (नवोती) आल्यावर येणारी सर्वात प्रमुख कीड आहे. या किडीमुळेच भविष्यात 'खैऱ्या' रोगाचा शिरकाव होतो, कारण ही कीड पानांना इजा करते जिथून खैऱ्याचे जिवाणू आत प्रवेश करतात.

लक्षणे: मादी कीड नवीन आणि कोवळ्या पानाच्या आत (दोन पापुद्र्यांच्या मध्ये) अंडी घालते. अळी बाहेर आल्यावर पानांमधील हरितद्रव्य खाते, ज्यामुळे पानांवर नागासारखे किंवा वेडेवाकडे पांढरट-चंदेरी रंगाचे नागमोडी पट्टे (Mines) दिसतात. पाने वेडीवाकडी होतात, गुंडाळली जातात आणि सुकतात.

नियंत्रण आणि उपाय:

नवीन पालवीचे रक्षण: जेव्हा झाडाला नवीन पालवी येते, तेव्हाच या किडीचा प्रादुर्भाव सर्वाधिक असतो. त्यामुळे पालवी येताच प्रतिबंधात्मक फवारणी आवश्यक आहे.

निम अर्क: नवीन पालवी आल्यावर प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून ५% निंबोळी अर्काची किंवा ॲझाडिरेक्टिन (१०००० पीपीएम) ३ मिली प्रति लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.

रासायनिक फवारणी: प्रादुर्भाव जास्त असल्यास ॲबामेक्टिन (Abamectin) किंवा इमामेक्टिन बेंझोएट (Emamectin Benzoate) किंवा थायमेथोक्झाम (Thiamethoxam) २५ डब्ल्यूजी (WG) ४ ग्रॅम प्रति १० लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.

महत्त्वाची टीप: नागअळी आणि खैऱ्या या दोन्हीचा एकमेकांशी जवळचा संबंध आहे. नागअळीचे योग्य नियंत्रण केल्यास खैऱ्या रोगाचा प्रादुर्भाव आपोआप कमी होतो. तसेच डिंक्या रोगापासून वाचण्यासाठी खोड कोरडे ठेवणे हाच सर्वोत्तम उपाय आहे.

लिंबू पिकावरील रोग आणि कीड व्यवस्थापन: वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

लिंबू बागेत प्रामुख्याने कोणते भयंकर रोग आणि किडी आढळतात?

लिंबू पिकावर प्रामुख्याने खैऱ्या (Canker) आणि डिंक्या (Gummosis) हे दोन भयंकर रोग आढळतात, तसेच नागअळी (Leaf Miner) ही अत्यंत नुकसानकारक कीड मोठ्या प्रमाणावर येते. वेळेवर नियंत्रण न केल्यास झाड काही वर्षांतच वाळते.

खैऱ्या (सिट्रस कॅंकर) रोगाची ओळख कशी करावी?

हा एक जिवाणूजन्य रोग आहे. याची प्रमुख लक्षणे खालीलप्रमाणे:

पाने, फांद्या आणि फळांवर पिवळसर-तपकिरी रंगाचे छोटे ठिपके येतात.

हे ठिपके नंतर मोठे होऊन मध्यभागी खडबडीत, खैऱ्यासारखे (कॉर्कसारखे) आणि ज्वालामुखीसारखे उंचवट्याचे होतात.

फळांवर डाग पडल्यामुळे ती विकृत दिसतात.

खैऱ्या रोगावर प्रभावी नियंत्रण कसे मिळवावे?

छाटणी: पावसाळ्यापूर्वी वाळलेल्या आणि रोगट फांद्या छाटून जाळून टाकाव्यात.

फवारणी: पावसाळ्यापूर्वी आणि पावसाळ्यात १ टक्का बोर्डो मिश्रणाची (Bordeaux mixture) फवारणी करावी.

रासायनिक उपाय: प्रादुर्भाव जास्त असल्यास स्ट्रेप्टोसायक्लीन १ ग्रॅम + कॉपर ऑक्झिक्लोराईड (COC) ३० ग्रॅम प्रति १० लिटर पाण्यात मिसळून १५-१५ दिवसांच्या अंतराने २-३ फवारण्या कराव्यात.

लिंबाच्या खोडातून डिंक का येतो आणि त्यावर काय उपाय आहे?

हा डिंक्या (Gummosis) नावाचा बुरशीजन्य रोग आहे, जो प्रामुख्याने जमिनीत जास्त ओलावा राहिल्यास किंवा झाडाला पाटाने पाणी दिल्यास होतो.

उपाय: झाडाच्या बुंध्याला पाणी लागू देऊ नये (ठिबक खोडापासून १.५ ते २ फूट लांब ठेवावे).

पावसाळ्यापूर्वी आणि हिवाळ्यात खोडाला जमिनीपासून २ फूट उंचीपर्यंत बोर्डो पेस्ट किंवा कॉपर ऑक्झिक्लोराईडची पेस्ट लावावी.

लागण झाली असल्यास डिंक येणारा भाग आणि कुजलेली साल चाकूने खरवडून त्यावर रिडोमिल गोल्ड किंवा अलिएटची पेस्ट लावावी.

नागअळीचा (Leaf Miner) लिंबू पिकावर काय परिणाम होतो?

ही कीड झाडाला नवीन पालवी आल्यावर येते. अळी पानाच्या आत शिरून हरितद्रव्य खाते, ज्यामुळे पानांवर नागासारखे किंवा वेडेवाकडे पांढरट-चंदेरी रंगाचे नागमोडी पट्टे दिसतात. यामुळे पाने वेडीवाकडी होऊन सुकतात.

नागअळीवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी काय करावे?

नवीन पालवी येताच प्रतिबंधात्मक फवारणी करणे आवश्यक आहे:

५% निंबोळी अर्क किंवा ॲझाडिरेक्टिन (१०००० पीपीएम) ३ मिली प्रति लिटर पाण्यात मिसळून फवारावे.

प्रादुर्भाव जास्त असल्यास ॲबामेक्टिन, इमामेक्टिन बेंझोएट किंवा थायमेथोक्झाम (४ ग्रॅम/१० लिटर पाणी) यांसारख्या कीटकनाशकांचा वापर करावा.

 नागअळी आणि खैऱ्या या दोन्हीचा एकमेकांशी काय संबंध आहे?

या दोन्हीचा खूप जवळचा संबंध आहे. नागअळी पानांना इजा करते आणि याच इजा झालेल्या भागातून खैऱ्याचे जिवाणू पानाच्या आत प्रवेश करतात. त्यामुळे नागअळीचे योग्य नियंत्रण केल्यास खैऱ्या रोगाचा प्रादुर्भाव आपोआप कमी होतो.

शेतकरी बांधवानो रिसेटएग्री व्हाटस्अप चॅनल ला भेट द्या, जॉइन व्हा. आपले चैनल वाढावे म्हणून सदर पोस्ट इतर व्हाटसअप ग्रुप मध्ये अवश्य शेअर करावी. धन्यवाद!

 

घरगुती १२:६१:०० (युरिया फॉस्फेट) खत: बनवण्याची कृती आणि व्यावसायिक १२:६१:०० (मोनोअमोनियम फॉस्फेट) खताशी तुलना

भरपूर खर्च करून तयार केलेली लिंबूची बाग काढून टाकली आहे का? काय कारण झाले ते इतर शेतकरी बांधवांना कळू द्या.