कृषिक्रांतिचा मंत्र - तुकारामांचे वितरण तंत्र. या मॉडेलवर आधारित उभे राहू शकणारे ५ नाविन्यपूर्ण उद्योग!
काळ्या आईची सेवा करताना शेतकऱ्याच्या अंगातून गळणाऱ्या घामाला जेव्हा बाजारात मातीमोल भाव मिळतो, तेव्हा फक्त तो शेतकरीच नाही, तर संपूर्ण माणुसकी हरते. वर्षानुवर्षे "शेतमालाला भाव नाही" ही एकच वेदना प्रत्येक बांधावर घुमत आहे. पण इंदापूर तालुक्यातील लासुरणे गावच्या तुकाराम मानकर यांनी केवळ १० रुपयांच्या फुलांमधून दाखवून दिले आहे की, रडत बसण्यापेक्षा परिस्थितीशी लढून स्वतःची बाजारपेठ स्वतः निर्माण करणे शक्य आहे.
जेव्हा शेतकरी मधल्या दलालांची साखळी तोडून स्वतःचा माल थेट ग्राहकाच्या (Direct-to-Consumer) हातात देतो, तेव्हा केवळ नफा वाढत नाही, तर एका विश्वासाचे नाते तयार होते. तुकाराम यांनी उभे केलेले हे मॉडेल शेतकऱ्यांसाठी एका दीपस्तंभासारखे आहे.
प्रेरणास्थान: तुकाराम मानकर यांचे कृषी-वितरण मॉडेल
तुकाराम यांनी कोणतीही आयटी किंवा इंजिनिअरिंगची पदवी न घेता, 'स्वामी समर्थ फार्मर प्रोड्यूसर कंपनी'च्या माध्यमातून शेतमालाचे एक उत्तम वितरण नेटवर्क उभे केले आहे. अवघ्या पाऊण एकर शेती आणि ५ ग्राहकांपासून सुरू झालेला हा प्रवास आज १ कोटी रुपयांच्या उलाढालीपर्यंत पोहोचला आहे. त्यांनी पुरवठादार (शेतकरी) आणि ग्राहक यांचे जाळे कसे विणले, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे:
१. पुरवठादारांचे (शेतकऱ्यांचे) नेटवर्क कसे जोडले?
हमीभावाचा (Fixed Rate) आधार: तुकाराम यांच्याकडे आज ९५ ते १०० शेतकरी जोडले गेले आहेत, ज्यापैकी ३०-३५ शेतकरी नियमित फुले पुरवतात. बाजारात फुलांचा भाव १० रुपये असो वा ५० रुपये, तुकाराम आपल्या शेतकऱ्यांना एक 'ठरलेला हमीभाव' देतात. यामुळे शेतकऱ्यांच्या मनातील असुरक्षितता संपली आणि ते विश्वासाने त्यांच्याशी जोडले गेले.
जबाबदारी स्वीकारणे: परिसरातील जे शेतकरी फुलशेती करत नव्हते, त्यांना तुकाराम यांनी प्रोत्साहन दिले. "तुम्ही फक्त उत्तम माल तयार करा, तो विकत घेण्याची १००% जबाबदारी आमची," हा विश्वास त्यांनी शेतकऱ्यांना दिला. तसेच वाढत्या मागणीसाठी त्यांनी स्वतः ३-४ एकर शेती भाडेतत्त्वावर घेऊन फुलशेती विस्तारली आहे.
महिला बचत गटांची जोडणी: केवळ फुलांवर न थांबता त्यांनी ॲग्रिकल्चर डेव्हलपमेंट ट्रस्टच्या 'शारदा महिला संघा'सोबत भागीदारी केली आहे. या संघाशी जोडलेल्या ५०,००० महिलांनी बनवलेली उत्पादने (उदा. उन्हाळी कामे, पापड, लोणची) तुकाराम त्यांच्या वितरण साखळीतून शहरातील ग्राहकांपर्यंत पोहोचवणार आहेत.
२. ग्राहकांचे (Customers) नेटवर्क कसे विणले?
सर्वेक्षण आणि पावित्र्याची हमी: बारामतीमधून ५ ग्राहकांपासून सुरुवात करण्यापूर्वी त्यांनी लोकांच्या गरजांचा सर्व्हे केला. देवपूजेच्या फुलांचे पावित्र्य ही ग्राहकांची सर्वांत मोठी भावनिक गरज त्यांनी ओळखली. महिलांच्या मासिक पाळीच्या काळात किंवा मांसाहार केलेल्या दिवशी फुलांची तोडणी व पॅकिंग न करण्याचे कडक नियम त्यांनी पाळले. या शुद्धतेमुळे ग्राहकांचा त्यांच्यावर अफाट विश्वास बसला.
स्मार्ट आणि विना-अडथळा वितरण व्यवस्था (Hassle-free Delivery): आज बारामती, पुणे, सातारा, फलटण, अकलूज अशा ८-९ शहरांत त्यांचे १०५० हून अधिक नियमित ग्राहक आहेत. वितरण करण्यासाठी त्यांनी 'एसटी पार्सल' आणि खाजगी गाड्यांचा अतिशय कमी खर्चाचा पर्याय निवडला.
व्हॉट्सॲप आणि सोसायटी बॉक्सेसचा वापर: ग्राहकांना रोज डिस्टर्ब होऊ नये म्हणून त्यांनी प्रत्येक मोठ्या सोसायटीच्या खाली 'स्वामी समर्थ एफपीओ'चे बॉक्स लावले आहेत. सकाळी डिलिव्हरी बॉय त्या बॉक्समध्ये फुलांचे पॅकेट टाकतो आणि त्या विशिष्ट सोसायटीच्या 'व्हॉट्सॲप ग्रुपवर' मेसेज देतो. ग्राहक त्यांच्या सोयीनुसार खाली येऊन आपले पॅकेट घेऊन जातात. यामुळे वेळेची बचत होते आणि ग्राहकांची प्रायव्हसी जपली जाते.
या मॉडेलवर आधारित उभे राहू शकणारे ५ नाविन्यपूर्ण उद्योग
तुकाराम यांच्या या 'थेट घरपोच' आणि 'नेटवर्क बिल्डिंग' संकल्पनेतून प्रेरणा घेऊन, आपले शेतकरी बांधव खालील उद्योग यशस्वीपणे उभे करू शकतात:
१. 'Farm to Table' - विषमुक्त आणि ताज्या भाजीपाल्याची बास्केट
उद्योग: शहरात रसायने नसलेल्या भाजीपाल्याला मोठी मागणी आहे. शेतकऱ्यांचा गट एकत्र येऊन आठवड्याच्या गरजेनुसार एका कुटुंबाला लागणारा भाजीपाला एका बॉक्समध्ये पॅक करून थेट त्यांच्या दारात देऊ शकतो.
नेटवर्किंग: तुकाराम यांच्यासारखेच सोसायटीच्या खाली भाजीपाल्याचे क्रेट्स ठेवून ग्राहकांना व्हॉट्सॲपद्वारे माहिती देता येईल. ग्राहकाला थेट शेतकऱ्याच्या बांधावर पिकलेला माल मिळाल्याने तो जास्तीचे पैसे द्यायलाही तयार होतो.
२. शुद्ध दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ (A2 Milk & Bilona Ghee)
उद्योग: गोशाळा किंवा दुग्धव्यवसाय असणाऱ्या शेतकऱ्यांनी स्वतःचे ब्रँडिंग करून काचेच्या बाटल्यांमधून 'थेट घरपोच दूध' द्यावे. सोबतच ताक, लोणी, आणि पारंपरिक पद्धतीने बनवलेले साजूक तूप विकता येईल.
नेटवर्किंग: ग्राहकांना रविवारी सुट्टीच्या दिवशी फार्मवर बोलावून गायींचे दर्शन आणि निसर्गाचा अनुभव दिल्यास हे ग्राहक कायमचे जोडले जातात आणि तेच तुमचे ब्रँड ॲम्बेसेडर बनतात.
३. मूल्यवर्धन (Value Addition): लाकडी घाण्याचे तेल व मसाले
उद्योग: गावातच एक लाकडी घाणा उभा करून शुद्ध, रसायनविरहित (Cold-pressed) तेल काढून ग्राहकांना थेट विकता येईल. सोबतच शेतातील हळद, मिरची यांचे मसाले बनवून घरपोच सेवा देता येईल.
नेटवर्किंग: तुकाराम यांच्याप्रमाणे गावातील महिला बचत गटांना या प्रक्रियेत सामावून घेतल्यास उत्पादन क्षमता वाढेल आणि संपूर्ण गावाची अर्थव्यवस्था बदलेल.
४. 'श्री अन्न' (Millets) आणि आरोग्यदायी उत्पादने
उद्योग: शहरी लोक आता ज्वारी, बाजरी, नाचणीकडे वळत आहेत. शेतकऱ्यांनी हातसडीचे तांदूळ, नाचणीचे सत्त्व, आणि त्यांच्या कुकीज (बिस्किटे) बनवून त्याचे आकर्षक पॅकिंग करावे.
नेटवर्किंग: एसटी पार्सल किंवा कुरिअरच्या माध्यमातून हे कोरडे पदार्थ महाराष्ट्रातच काय, पण संपूर्ण देशात पाठवणे सहज शक्य आहे.
५. कृषी पर्यटन आणि 'तुमचं झाड, आमची निगा'
उद्योग: "आमच्या शेतात तुमच्या नावाचे एक फळाचे झाड लावा. त्याचे वर्षभर संगोपन आम्ही करू आणि फळे थेट तुमच्या घरी पोहोचवू." यासाठी वार्षिक सबस्क्रिप्शन घेता येते.
नेटवर्किंग: यातून ग्राहकाची शेताशी भावनिक नाळ जोडली जाते. तो फक्त ग्राहक राहत नाही, तर तो त्या शेताचा आणि शेतकऱ्याच्या कुटुंबाचा एक भाग बनतो.
शेतात राबणारे हात जेव्हा स्वतःच्या कष्टाचे मोल स्वतः ठरवायला लागतील, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने बळीराजा सुखी होईल. ग्राहक चांगल्या आणि शुद्ध गोष्टींसाठी पैसे मोजायला तयार आहे, फक्त गरज आहे ती तुकाराम मानकर यांच्यासारखी व्यवस्था आणि विश्वासाचे नेटवर्क उभे करण्याची. घामाचे मोती मातीत रुजवून त्याचे सोने करणारा शेतकरी, जेव्हा ते सोने स्वतःच्या अटींवर थेट ग्राहकाच्या उंबऱ्यावर पोहोचवेल, तेव्हा भारताची ही नवी कृषी क्रांती कोणीही रोखू शकणार नाही. खऱ्या अर्थाने तेव्हाच बळीराजाच्या घरात सुगीचे दिवस येतील!
