कंपन्या मायकोरायझा बद्दल तुमच्या पासून काय लपवत आहेत?
शेती म्हटली की आपल्या डोळ्यांसमोर हिरवीगार पिके, रासायनिक खतांची पोती आणि सिंचनासाठी लागणारे पाणी येते. पण तुम्हाला माहीत आहे का, की आपल्या पायाखालच्या मातीमध्ये एक 'गुप्त इंटरनेट' किंवा एक अदृश्य नेटवर्क कार्यरत आहे? हे नेटवर्क लाखो वर्षांपासून वनस्पतींना जिवंत ठेवत आहे आणि आजच्या आधुनिक शेतीत ते क्रांती घडवू शकते. या चमत्काराचे नाव आहे - मायकोरायझा (Mycorrhiza).
रिसेट ॲग्री (ResetAgri) च्या एका सखोल चर्चेनुसार, मायकोरायझा हे केवळ एक साधारण बायोफर्टिलायझर नसून, ते मातीचे नैसर्गिक ऑपरेटिंग सिस्टीम आहे. चला, या आश्चर्यकारक बुरशीच्या (Fungus) जगाची सफर करूया.
सहजीवन: एक प्राचीन 'बार्टर सिस्टीम' (Barter System)
मायकोरायझा हा ग्रीक शब्द आहे, ज्यामध्ये 'मायको' म्हणजे बुरशी आणि 'रायझा' म्हणजे मूळ. वनस्पती आणि या बुरशीचे नाते हे निसर्गातील सहजीवनाचे (Symbiosis) सर्वोत्तम उदाहरण आहे. निसर्गात काहीही मोफत मिळत नाही, आणि हाच नियम जमिनीखालीही लागू होतो.
वनस्पती सूर्यप्रकाशात प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) करून आपले अन्न (कर्बोदके/Sugars) बनवतात. पण फंगसला स्वतःचे अन्न बनवता येत नाही, कारण त्यांच्यात क्लोरोफिल नसते. जिवंत राहण्यासाठी त्यांना वनस्पतीच्या कार्बनची नितांत गरज असते. त्यामुळे हा फंगस वनस्पतीच्या मुळांशी करार करतो. वनस्पती आपल्या एकूण उत्पादित अन्नापैकी चक्क ५% ते ४०% भाग या फंगसला देते.
१००० पटीने वाढणारी मुळांची पोहोच
वनस्पती इतकी मोठी गुंतवणूक का करते? याचे उत्तर फंगसच्या परताव्यात (Return on Investment) दडलेले आहे. फंगसचे अतिशय बारीक धागे असतात, ज्यांना 'हायफे' (Hyphae) म्हणतात. हे धागे मानवी केसांपेक्षाही अनेक पटींनी बारीक असतात. वनस्पतीच्या स्वतःच्या मुळांची पोहोच मर्यादित असते; ती मातीच्या अत्यंत बारीक छिद्रांमध्ये जाऊ शकत नाहीत.
पण फंगसचे हायफे तिथेही पोहोचतात जिथे मुळे जाऊ शकत नाहीत. ते वनस्पतीच्या मुळांचे क्षेत्रफळ (Surface area) १००-२०० पटीने नव्हे, तर तब्बल १००० पटीने वाढवतात! हे नेटवर्क खोल मातीतून पाणी आणि विशेषतः फॉस्फरस, नायट्रोजन, झिंक आणि कॉपरसारखी अत्यंत आवश्यक खनिजे शोषून थेट वनस्पतीच्या पेशींपर्यंत पोहोचवते.
४० कोटी वर्षांचा इतिहास आणि खडकांचे विघटन
मायकोरायझाचा शोध हा आधुनिक लॅबमधील नाही. जीवाश्म विज्ञानाच्या (Paleontology) अहवालानुसार, ही मैत्री सुमारे ४० ते ४८ कोटी वर्षे जुनी आहे. जेव्हा वनस्पतींनी पहिल्यांदा समुद्रातून बाहेर पडून जमिनीवर पाऊल ठेवले, तेव्हा आजच्यासारखी भुसभुशीत माती नव्हती, तर फक्त कठीण खडक होते.
त्या कठीण काळात, या फंगसने काही विशेष ॲसिड सोडून खडकांना विरघळवले आणि त्यातील खनिजे वनस्पतींना दिली. या बदल्यात वनस्पतींनी त्यांना अन्न दिले. जर तेव्हा हा करार झाला नसता, तर आज आपण पाहतो ती हिरवीगार सृष्टी कदाचित अस्तित्वातच आली नसती.
शेतात मायकोरायझाचे खत वेगळे का वापरावे लागते? नैसर्गिक मायकोरायझा नष्ट का झाला?
हा एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न आहे. जर मायकोरायझा लाखो वर्षांपासून मातीत अस्तित्वात आहे, तर मग आज आपल्याला विकतचे मायकोरायझा बायोफर्टिलायझर शेतात टाकण्याची वेळ का आली आहे? पूर्वीच्या काळातील हा नैसर्गिक फंगस मातीतून नष्ट का झाला?
याची प्रमुख कारणे आपल्या आधुनिक शेती पद्धतींमध्ये दडलेली आहेत:
१. रासायनिक खतांचा आणि औषधांचा अतिवापर: हरित क्रांतीनंतर आपण युरिया, डीएपी, आणि रासायनिक बुरशीनाशकांचा (Fungicides) व तणनाशकांचा प्रचंड वापर सुरू केला. बुरशीनाशके ही केवळ रोग निर्माण करणाऱ्या वाईट बुरशीला मारत नाहीत, तर ती मातीतील मायकोरायझासारख्या उपयुक्त आणि मित्र बुरशीलाही समूळ नष्ट करतात.
२. सततची मशागत (Deep Tillage): ट्रॅक्टरने वारंवार आणि खोलवर नांगरट केल्यामुळे, जमिनीखालील फंगसचे जे बारीक जाळे (Hyphal network) तयार झालेले असते, ते तुटून जाते. हे जाळे पुन्हा तयार होण्यासाठी वेळ लागतो, पण सततच्या मशागतीमुळे ते नष्ट होत जाते.
३. रासायनिक फॉस्फरसचा मारा: जेव्हा आपण पिकांना रासायनिक खतांद्वारे सहज उपलब्ध होणारा फॉस्फरस मोठ्या प्रमाणात देतो, तेव्हा वनस्पती आळशी होतात. फॉस्फरस सहज मिळत असल्याने, वनस्पती मायकोरायझासोबत करार करणे सोडून देतात आणि त्यांना कर्बोदके देणे थांबवतात. अन्न न मिळाल्याने मायकोरायझाची वसाहत हळूहळू मरून जाते.
४. मोनोकल्चर (एकाच पिकाची पद्धत): जंगलात अनेक प्रकारच्या वनस्पती एकत्र वाढतात, त्यामुळे तिथे मायकोरायझाचे नेटवर्क मजबूत असते. पण शेतात आपण एकाच प्रकारचे पीक (उदा. फक्त कापूस किंवा फक्त गहू) वर्षांनुवर्षे घेतो. यामुळे मातीतील सूक्ष्मजीवांची विविधता संपते आणि मायकोरायझाला जगण्यासाठी अनुकूल वातावरण मिळत नाही.
थोडक्यात: आपण आपल्याच हातांनी रासायनिक आणि यांत्रिक अत्याचाराने मातीतील हा नैसर्गिक 'शेतकरी मित्र' मारून टाकला आहे. म्हणूनच, मातीचे आरोग्य परत मिळवण्यासाठी आणि पिकांची नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी, आज आपल्याला उच्च दर्जाचे मायकोरायझा खत बाहेरून मातीत मिसळावे लागत आहे.
उत्पादन प्रक्रियेतील आव्हाने: महाग का आहे?
जर मायकोरायझा इतका फायदेशीर आहे, तर युरियासारखे त्याचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन का केले जात नाही? याचे कारण मायक्रोबायोलॉजीमध्ये आहे. हे फंगस 'ऑब्लिगेट बायोट्रोफ्स' (Obligate Biotrophs) आहेत. म्हणजे जिवंत राहण्यासाठी त्यांना जिवंत वनस्पतीच्या मुळांची गरज असतेच. त्यांना कोणत्याही साध्या केमिकल किंवा साखरेच्या द्रावणात वाढवता येत नाही.
यावर उपाय म्हणून शास्त्रज्ञांनी 'रूट ऑर्गन कल्चर' (ROC) तंत्रज्ञान विकसित केले বাতাসে. यामध्ये 'ॲग्रोबॅक्टेरियम रायझोजीन्स' या बॅक्टेरियाचा वापर करून प्रयोगशाळेत गाजरासारख्या वनस्पतींची 'हेअरी रूट्स' (Hairy Roots) वाढवली जातात. या निर्जंतुक आणि नियंत्रित वातावरणात फंगसचे उत्तम प्रतीचे स्पोअर्स (Spores) तयार केले जातात. ही प्रक्रिया खर्चिक असल्याने, बाजारात मिळणारे स्वस्त मायकोरायझा प्रॉडक्ट्स अनेकदा बनावट असतात, ज्यामध्ये फंगसचे जिवंत स्पोअर्स नसतातच.
शेतीतील उपयोग आणि फायदे
शेतकऱ्यांनी मायकोरायझाचा वापर कसा करावा? यासाठी तीन प्रमुख पद्धती आहेत: १. बीजप्रक्रिया (Seed Coating): बियाण्यावर फंगसची पावडर लावणे, जेणेकरून पहिले मूळ बाहेर येताच फंगस त्याला चिकटेल. २. रूट डिपिंग (Root Dipping): कांदा किंवा टोमॅटोसारख्या रोपांची मुळे लागवडीपूर्वी याच्या द्रावणात बुडवणे. ३. सॉईल इनॉक्युलेशन (Soil Inoculation): थेट मातीत दाणेदार (Granular) स्वरूपात मिसळणे.
फायदे:
दुष्काळ प्रतिकारक्षमता: खोलवर जाऊन पाणी शोषल्याने पिके कमी पाण्यातही तग धरतात.
रोगांपासून संरक्षण: मुळांभोवती रासायनिक आणि भौतिक कवच तयार करून मातीतील रोगांपासून बचाव.
खतांवरील खर्च कमी: मातीत 'लॉक' झालेला अघुलनशील फॉस्फरस विरघळवून तो पिकांना उपलब्ध करून देतो, ज्यामुळे रासायनिक खतांची गरज खूप कमी होते.
नवीन शोध: फंगस एक "चतुर व्यापारी"!
सध्याच्या 'बायोलॉजिकल मार्केट थिअरी' (जैविक बाजाराचा सिद्धांत) नुसार, फंगस फक्त एक मूक मित्र नाहीये. आधुनिक शोधांनुसार, हा फंगस एखाद्या हुशार व्यापाऱ्यासारखा वागतो! जर मातीत फॉस्फरस कमी असेल, तर फंगस तो सर्व साठवून ठेवतो (कृत्रिम टंचाई निर्माण करतो). जी वनस्पती त्याला बदल्यात जास्तीत जास्त 'शुगर' (अन्न) देईल, त्याच वनस्पतीकडे तो फॉस्फरस वळवतो. मेंदू किंवा चेतासंस्था नसतानाही, हा सूक्ष्मजीव चक्क 'डिमांड आणि सप्लाय' चे नियम पाळतो!
निष्कर्ष: मायकोरायझा हे खरोखरच मातीचे एक गुप्त इंटरनेट आहे, जे एका मोठ्या स्टॉक मार्केटसारखे चालते. योग्य आणि उच्च दर्जाच्या मायकोरायझाची निवड करणे हे माती आणि पीक या दोन्हींच्या आरोग्यासाठी एक उत्तम गुंतवणूक आहे. हे केवळ पीक वाढवत नाही, तर आपली शेती आणि पर्यावरण दोन्ही शाश्वत (Sustainable) बनवते.
शेतकरी बांधवानो रिसेटएग्री व्हाटस्अप चॅनल ला भेट द्या, जॉइन व्हा. आपले चैनल वाढावे म्हणून सदर पोस्ट इतर व्हाटसअप ग्रुप मध्ये अवश्य शेअर करावी. धन्यवाद!
