खरीप (पावसाळी) कांदा लागवड: ९० दिवसांत एकरी १५ टन उत्पादनाचे संपूर्ण नियोजन
महाराष्ट्रात खरीप हंगामातील कांदा हे अत्यंत महत्त्वाचे नगदी पीक आहे. रब्बी कांद्याची साठवणूक क्षमता जास्त तापमानामुळे घटल्यास सप्टेंबर ते नोव्हेंबर (बैलपोळा ते दिवाळी) या काळात बाजारात कांद्याची मोठी टंचाई निर्माण होते. हीच योग्य वेळ साधून योग्य तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यास अवघ्या ९० दिवसांत एकरी १५ टन दर्जेदार उत्पादन मिळवून मोठा आर्थिक नफा मिळवता येतो.
लागवड तंत्र आणि बीजदर व्यवस्थापन
खरीप कांद्याचे सरासरी वजन ८० ते ९० ग्रॅम भरते. त्यामुळे अपेक्षित १५ टन उत्पादन मिळवण्यासाठी शेतात योग्य रोपांची संख्या असणे अत्यावश्यक आहे.
रोपांची संख्या: एका एकरामध्ये साधारण २,५०,००० (अडीच लाख) रोपांची संख्या असणे आवश्यक आहे.
पुनर्लागवड पद्धत:
बीजदर: एक एकर क्षेत्रासाठी २ किलो बियाणे लागते.
वेळ: मे अखेर किंवा जूनच्या पहिल्या-दुसऱ्या आठवड्यात रोपवाटिका टाकावी, जेणेकरून जुलैमध्ये पुनर्लागवड करता येईल.
थेट पेरणी पद्धत:
सोलापूरसारख्या जिल्ह्यांमध्ये पेरणी यंत्राचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होतो.
*बीजदर: एकरी २.५ ते ३ किलो बियाणे लागते.
*विरळणी: पेरणीनंतर १२ ते १५ दिवसांनी दाट उगवलेली रोपे काढून विरळणी करावी.
गादीवाफा रोपवाटिका (नर्सरी) तंत्रज्ञान
पावसाळ्यात सततच्या पावसामुळे रोपवाटिकेत पाणी साचून मूळकूज व मर रोगाचा प्रादुर्भाव होतो. हा धोका टाळण्यासाठी गादीवाफा पद्धतीचाच अवलंब करावा.
वाफ्याची रचना: १ मीटर रुंद, ३ मीटर लांब आणि १५ सेमी उंच गादीवाफा तयार करावा.
पेरणी: बी विस्कटून न टाकता रेषा पाडून रांगोळी पद्धतीने पेरावे. यामुळे प्रत्येक रोपाला सूर्यप्रकाश मिळून काडी जाड व दणकट बनते.
अन्नद्रव्य नियोजन (४ गुंठे क्षेत्रासाठी):
बेसल डोस: १० ते १५ किलो डीएपी / १०:२६:२६ / १२:३२:१६ खत + २ पाटी चांगले कुजलेले शेणखत + ह्युमिक ॲसिड ग्रॅन्युल्स.
जैविक उपचार: जमिनीतून होणाऱ्या बुरशीच्या प्रादुर्भावापासून संरक्षणासाठी १ किलो ट्रायकोडर्मा शेणखतात मिसळून वाफ्यात टाकावे.
फवारणी: रोपवाटिका २०-२५ दिवसांची झाल्यावर काडी सशक्त होण्यासाठी चिलेटेड सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients) आणि विद्राव्य खत १३:४०:१३ ची फवारणी करावी.
रोप निवड: पुनर्लागवडीच्या वेळी रोपाच्या मुळाजवळ लहान गाठ तयार झालेली असावी. लागवडीपूर्वी रोपांची मुळे कार्बेन्डाझिम + मॅन्कोझेबच्या द्रावणात बुडवून घ्यावीत.
सुधारित वाणांची निवड
खरीप हंगामासाठी स्थानिक किंवा साठवणीचे बियाणे वापरण्याऐवजी खात्रीशीर व नामांकित कंपन्यांचे दर्जेदार वाण निवडावेत:
* लाल ताज (भीमा डार्क रेड)
* पंचगंगा (एक्सपोर्ट स्पेशल / एक्सपोर्ट सुपर)
* एलोरा (वंडर)
* जिंदाल / मालव / ईस्ट वेस्ट (प्रेम)
जमीन तयारी व लागवड पद्धत
खरीप हंगामात पाणी साचण्याची समस्या उद्भवत असल्याने लागवड कायम गादीवाफ्यावर (Raised Bed) करावी.
गादीवाफा: १ ते १.५ मीटर रुंदीचा गादीवाफा तयार करून त्यावर ठिबकच्या २ ते ३ नळ्या अंथराव्यात.
फायदे: मुळांना भरपूर हवा मिळते, कंद चांगला पोसतो आणि अतिवृष्टी झाल्यास अतिरिक्त पाण्याचा निचरा तात्काळ होऊन कंद सडण्यापासून वाचतात.
संतुलित खत व अन्नद्रव्य व्यवस्थापन
खरीप कांद्याचे आयुष्यमान ९० दिवसांचे असते. शेवटचे १५ दिवस पक्वतेचे सोडल्यास केवळ ७५ दिवसांत पिकाला सर्व अन्नद्रव्ये लागू झाली पाहिजेत.
| पहिला डोस (बेसल डोस) | पेरणी / लागवडीच्या वेळी |
अमोनियम सल्फेट: ५० किलो (१ बॅग)
सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP): १५० किलो (३ बॅगा) किंवा १०:२६:२६ च्या २ बॅगा
म्युरेट ऑफ पोटॅश (MOP): ५० किलो
९०% सल्फर (गंधक): ३ किलो |
| दुसरा डोस (टॉप ड्रेसिंग) | लागवडीनंतर २५ ते ३५ दिवसांनी |
२०:२०:०:१३ किंवा २४:२४:०: ५० किलो
पोटॅश: २५ किलो
९०% सल्फर: ३ किलो
मॅग्नेशियम सल्फेट: १० किलो
कॅल्शियम: १० किलो |
महत्त्वाच्या टिप्स:
कांद्याला लागणारा तिखटपणा व चमक वाढवण्यासाठी सल्फर अत्यंत आवश्यक आहे.
कांद्याची साल घट्ट व टिकाऊ राहण्यासाठी दुसऱ्या डोसमध्ये कॅल्शियम व मॅग्नेशियम आवर्जून द्यावे.
युरियाचा अतिवापर टाळावा; नत्राचा पुरवठा अमोनियम सल्फेट किंवा मिश्र खतांमधून दोन टप्प्यांत विभागून करावा.
कीड व रोग एकात्मिक नियंत्रण
कांद्याची पात मेणचट (तेलकट) असल्याने कोणतीही फवारणी करताना द्रावणात चांगल्या दर्जाचे स्टिकर / स्प्रेडर (उदा. वेट सील) मिसळणे बंधनकारक आहे.
प्रमुख किडींचे नियंत्रण:
थ्रिप्स (फुलकिडे): पानांचा रस खरवडून शोषतात, ज्यामुळे पाने वाकडी होतात व शेंडे करपतात.
जमिनीतून: लागवडीवेळी कार्बोफ्युरॉन किंवा फिप्रोनिल दाणेदार खतातून द्यावे.
फवारणी: लॅम्बडा सायहॅलोथ्रीन किंवा फिप्रोनिल + लॅम्बडा किंवा डेल्टामेथ्रीन.
हुमणी: सेंद्रिय खतासोबत मेटारायझियम किंवा बिव्हेरिया वापरावे अथवा फिप्रोनिल + इमिडाक्लोप्रिड जमिनीत मिसळावे.
प्रमुख रोगांचे नियंत्रण (करपा व सड):
जांभळा, काळा व तपकिरी करपा:
ढगाळ हवामान असल्यास: कॉपर ऑक्सिक्लोराईड किंवा मॅन्कोझेबसारखी स्पर्शजन्य (Contact) बुरशीनाशके फवारावीत.
स्वच्छ ऊन असल्यास: पायरॅक्लोस्ट्रोबिन + मेटिरम किंवा अझॉक्सीस्ट्रोबिन + टेब्युकोनॅझोल ही आंतरप्रवाही (Systemic) बुरशीनाशके वापरावीत.
कंद सड / मूळकूज: ट्रायकोडर्माचा जमिनीतून वापर करावा किंवा मेटॅलॅक्सिल + मॅन्कोझेब जमिनीत आळवणी करावी.
तण व्यवस्थापन (Weed Management)
कांदा पिकामध्ये सुरुवातीचे ४० दिवस तणमुक्त असणे गरजेचे आहे. तणनाशकाचा वापर करताना खालील नियमांचे काटेकोर पालन करावे:
उगवणीपूर्वी (Pre-emergence):
पुनर्लागवड कोरड्या जमिनीत केल्यास लागवडीनंतर लगेच पेंडीमिथिलिन (३८.६% CS) किंवा ऑक्सिफ्लोरोफेन (२५० मिली/एकर) फवारून पाणी द्यावे.
उगवणीनंतर (Post-emergence):
तण २ ते ४ पानांवर असताना फवारणी करावी.
गोल पानाच्या तणासाठी:
ऑक्सिफ्लोरोफेन (२३.५% EC) – २५० मिली प्रति एकर.
लांब पानाच्या (गवतवर्गीय) तणासाठी:
क्विझालोफॉप-इथिल किंवा प्रोपाक्विझाफॉप – ४०० मिली प्रति एकर.
थेट पेरणीच्या कांद्यात:
वरील तणनाशकांचे प्रमाण निम्म्याने (उदा. ऑक्सिफ्लोरोफेन १२५ ते १५० मिली) कमी करावे.
तणनाशक फवारताना घ्यावयाची काळजी:
जमिनीत मुबलक ओलावा असावा.
फवारणीच्या दिवशी स्वच्छ सूर्यप्रकाश असणे अत्यंत गरजेचे आहे.
फवारणीसाठी फ्लॅट फॅन किंवा फ्लड जेट नोझल वापरावे आणि एकरी किमान १५० ते २०० लिटर पाणी वापरावे.
योग्य वाणाची निवड, गादीवाफ्यावर लागवड, वेळेवर संतुलित अन्नद्रव्ये आणि थ्रिप्स-करप्याचे एकात्मिक नियंत्रण या चतुःसूत्रीचा अवलंब केल्यास खरीप हंगामात हमखास १५ टन उत्पादन मिळवता येते.
शेतकरी बांधवानो रिसेटएग्री व्हाटस्अप चॅनल ला भेट द्या, जॉइन व्हा. आपले चैनल वाढावे म्हणून सदर पोस्ट इतर व्हाटसअप ग्रुप मध्ये अवश्य शेअर करावी. धन्यवाद!
