पिकांकडून भरघोस आणि दर्जेदार उत्पादन मिळवणे हे प्रत्येक शेतकऱ्याचे स्वप्न असते. आपण पिकांना नत्र (Nitrogen), स्फुरद (Phosphorus), आणि पालाश (Potassium) यांसारखी मुख्य अन्नद्रव्ये आवर्जून देतो, पण अनेकदा सूक्ष्म अन्नद्रव्यांकडे (Micronutrients) आपले दुर्लक्ष होते. यातच एक अत्यंत महत्त्वाचे अन्नद्रव्य म्हणजे 'झिंक' (Zinc - जस्त).

विशेषतः रब्बी हंगामातील पिके आणि तृणधान्य (Grain crops) वर्गातील पिकांसाठी झिंक एखाद्या संजीवनीसारखे काम करते. पीक दिसायला हिरवेगार असूनही, कोणतीही कीड किंवा रोग नसतानाही जर उत्पादनात घट येत असेल, तर त्यामागे झिंकची कमतरता हे एक मोठे कारण असू शकते. चला तर मग, झिंकचे पिकांमधील महत्त्व, ते वापरण्याची योग्य वेळ आणि अचूक प्रमाण याविषयी सविस्तर माहिती घेऊया.

झिंकचे महत्त्व आणि थोडा इतिहास

झिंकच्या कमतरतेचा सर्वांत पहिला शोध डॉ. वाय. एल. नेने (Dr. Y. L. Nene) या शास्त्रज्ञांनी भात पिकामध्ये लावला. भातावर येणारा 'खैरा' (Khaira) रोग हा कोणत्याही बुरशी, जिवाणू किंवा विषाणूमुळे नसून तो झिंकच्या कमतरतेमुळे होतो, हे त्यांनी सिद्ध केले. गहू, मका, बाजरी, ज्वारी आणि भात यांसारख्या तृणधान्य (Gramineae family) पिकांमध्ये झिंकची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. आपण सतत एकाच कुळातील पिके घेतो (उदा. भातानंतर गहू आणि गव्हावर मका), त्यामुळे जमिनीतील एकाच थरातून झिंक मोठ्या प्रमाणावर शोषले जाते आणि जमिनीत त्याची कमतरता निर्माण होते.

पिकांमध्ये झिंक नेमके काय काम करते?

झिंक पिकांमध्ये मुख्यत्वे तीन मोठी आणि महत्त्वाची कामे करते:

ऑक्झिन्स (Auxins) ची निर्मिती: झिंकमुळे पिकामध्ये 'ऑक्झिन्स' नावाचे संप्रेरक (Hormone) तयार होते. हे संप्रेरक पिकांच्या फुलोऱ्यासाठी (Flowering) जबाबदार असते. जर जमिनीत झिंकची कमतरता असेल, तर ऑक्झिन्स कमी तयार होतील आणि पर्यायाने गव्हाची किंवा बाजरीची ओंबी/कणीस लहान राहील.

मुळांची वाढ आणि ताणतणाव सहनशीलता: पिकांच्या मुळांच्या वाढीसाठी लागणारी संप्रेरकेही झिंकमुळेच तयार होतात. समजा, पिकाला पाणी देण्यास काही दिवसांचा उशीर झाला (पाण्याचा ताण पडला), तर ज्या पिकाला झिंक दिले आहे त्याची मुळे जमिनीत खोलवर गेलेली असतात. त्यामुळे ती खालून पाणी शोषून घेतात आणि पीक सुकत नाही. याउलट, झिंकच्या कमतरतेमुळे मुळे वरवरच राहतात आणि पाण्याचा ताण आल्यास पिकाचे मोठे नुकसान होते.

कर्बोदकांची (Carbohydrates) निर्मिती: तृणधान्य पिकांचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातून मिळणारी ताकद म्हणजेच कर्बोदके (Carbohydrates/Starch). गव्हाचा किंवा मक्याचा दाणा भरण्यासाठी आणि त्याचे वजन वाढण्यासाठी कर्बोदके आवश्यक असतात. ही कर्बोदके तयार करण्याच्या प्रक्रियेत झिंकचा वाटा सिंहाचा असतो. झिंक कमी पडल्यास दाण्याचा आकार लहान राहतो. यामुळे एकरी ३५ क्विंटल येणारे मक्याचे उत्पादन ३० क्विंटलवरच अडकू शकते.

झिंकचा वापर कधी आणि किती करावा?

झिंकचा एक महत्त्वाचा गुणधर्म म्हणजे ते जमिनीत आणि पिकामध्ये 'स्थिर' (Immobile) असते. म्हणजेच, मुळांपाशी टाकलेले झिंक जमिनीत इकडे-तिकडे पसरत नाही. तसेच, पिकाच्या खालच्या जुन्या पानांमधून ते वरच्या नवीन पानांमध्ये स्थलांतर करत नाही. त्यामुळे नवीन पानांवर त्याची कमतरता लवकर दिसून येते. याच कारणामुळे झिंक फक्त एकदाच न देता, पिकाच्या वाढीनुसार २ ते ३ टप्प्यांत दिले पाहिजे:

पहिली वेळ (पायाभूत खत / Basal Dose): ३ ते ४ महिन्यांचे पीक असेल (उदा. गहू, मका), तर पेरणीच्या वेळी बेसल डोसमध्ये ५ ते १० किलो 'झिंक सल्फेट' (Zinc Sulphate) प्रति एकर द्यावे. जर तुम्हाला 'चिलेटेड झिंक' (Chelated Zinc) वापरायचे असेल, तर ते प्रति एकर १ किलो वापरू शकता.

दुसरी वेळ (फुटवे येण्याची अवस्था / Tillering Stage): पिकाला फुटवे येण्याच्या वेळी चिलेटेड झिंकची फवारणी करावी. प्रमाण: १ ग्रॅम चिलेटेड झिंक प्रति १ लिटर पाणी (१५ लिटरच्या पंपासाठी १५ ग्रॅम). हा खर्च अत्यंत अल्प असतो, पण त्याचा फायदा खूप मोठा होतो.

तिसरी वेळ (फुलोऱ्याची अवस्था / Flowering Stage): पीक फुलोऱ्यात असताना (कणीस/ओंबी बाहेर पडताना) परत एकदा चिलेटेड झिंकची (१ ग्रॅम प्रति लिटर पाणी) फवारणी करावी.

या तीन टप्प्यांत झिंक दिल्यास मुळांची चांगली वाढ होते, फुलोरा उत्तम येतो आणि दाणे 100% भरदार होतात. यामुळे तुमचे उत्पादन एकरी ४ ते ५ क्विंटलने नक्कीच वाढू शकते.

झिंक वापरताना घ्यायची महत्त्वाची काळजी:

झिंक सल्फेट कधीही 'सिंगल सुपर फॉस्फेट' (SSP) सोबत मिसळून देऊ नये.

जर तुमची जमीन जास्त सामू (pH) असलेली (८ पेक्षा जास्त), चोपण किंवा खारवट (Saline/Alkaline) असेल आणि टीडीएस (TDS) जास्त असेल, तर रासायनिक झिंक सल्फेट जमिनीत फिक्स होऊन पिकाला मिळत नाही. अशा जमिनींमध्ये झिंक सल्फेट देताना ते निंबोळी पेंड (Neem cake) किंवा मोहरीच्या पेंडीसोबत मिसळून द्यावे, ज्यामुळे पिकाला ते सहज उपलब्ध होईल.

 शेतकरी मित्रांनो, केवळ नत्र, स्फुरद आणि पालाश देऊन पिकांचे पोषण पूर्ण होत नाही. वाढत्या उत्पादनाच्या स्पर्धेत आणि बदलत्या हवामानात 'झिंक' सारख्या सूक्ष्म अन्नद्रव्याचा सुयोग्य वापर करणे ही आता काळाची गरज बनली आहे. गव्हासारखे पीक असो वा मका, बाजरी किंवा ज्वारी... योग्य वेळी आणि अचूक प्रमाणात झिंकचा वापर केल्यास, पिकाची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढेल, दाण्यांचे वजन वाढेल आणि साहजिकच उत्पादनात भरघोस वाढ होईल. आजच आपल्या शेतीच्या नियोजनात 'झिंक'ला मानाचे स्थान द्या आणि अधिक समृद्धीकडे पाऊल टाका.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ) खालीलप्रमाणे आहेत:

पिकांसाठी 'झिंक' (जस्त) खरोखरच इतके महत्त्वाचे का आहे?

उत्तर: झिंक पिकांमध्ये तीन अत्यंत महत्त्वाची कामे करते. पहिले म्हणजे 'ऑक्झिन्स' हे संप्रेरक तयार करते ज्यामुळे पिकाला उत्तम फुलोरा येतो. दुसरे म्हणजे, मुळांची खोलवर वाढ करून पिकाला पाण्याचा ताण सहन करण्याची ताकद देते. आणि तिसरे, दाणे भरण्यासाठी आवश्यक असलेली कर्बोदके (Carbohydrates) तयार करण्यास मदत करते, ज्यामुळे दाण्याचे वजन वाढते.

कोणत्या पिकांना झिंकची सर्वात जास्त आवश्यकता असते?

उत्तर: तृणधान्य वर्गातील (Grain crops) पिकांना झिंकची सर्वाधिक गरज असते. यामध्ये प्रामुख्याने गहू, मका, बाजरी, ज्वारी आणि भात या पिकांचा समावेश होतो. आपण सतत याच पिकांची फेरपालट करत असल्याने जमिनीत झिंकची कमतरता मोठ्या प्रमाणावर निर्माण होते.

पीक दिसायला हिरवेगार असूनही उत्पादनात घट का येते?

उत्तर: अनेकदा आपण पिकाला नत्र, स्फुरद, पालाश अशी मुख्य खते भरपूर देतो, ज्यामुळे पीक हिरवेगार आणि जोमदार दिसते. मात्र, झिंक न दिल्यास ऑक्झिन्स आणि कर्बोदके पुरेशा प्रमाणात तयार होत नाहीत. परिणामी पिकाची ओंबी किंवा कणीस लहान राहते, दाणे पूर्ण भरत नाहीत आणि कोणतीही कीड-रोग नसतानाही उत्पादनात घट येते.

पिकांना झिंक देण्याची योग्य वेळ आणि प्रमाण काय आहे?

उत्तर: उत्तम परिणामांसाठी झिंक ३ टप्प्यांत दिले पाहिजे:

पेरणीच्या वेळी (Basal Dose): ५ ते १० किलो झिंक सल्फेट किंवा १ किलो चिलेटेड झिंक प्रति एकर जमिनीत द्यावे.

फुटवे येण्याच्या वेळी: १ ग्रॅम चिलेटेड झिंक प्रति लिटर पाणी (१५ लिटर पंपासाठी १५ ग्रॅम) या प्रमाणात फवारणी करावी.

फुलोऱ्याच्या वेळी: पुन्हा १ ग्रॅम चिलेटेड झिंक प्रति लिटर पाणी या प्रमाणात दुसरी फवारणी करावी.

झिंक सल्फेट इतर खतांसोबत मिसळून देता येते का?

उत्तर: नाही. झिंक सल्फेट कधीही 'सिंगल सुपर फॉस्फेट' (SSP) खतासोबत मिसळून देऊ नये. त्यामुळे त्याचे रासायनिक गुणधर्म बदलतात आणि ते पिकाला लागू पडत नाही. डीएपी (DAP) सोबत तुम्ही ते देऊ शकता.

जमीन चोपण किंवा खारवट असल्यास झिंक कसे द्यावे?

उत्तर: जर तुमच्या जमिनीचा सामू (pH) ८ पेक्षा जास्त असेल किंवा जमीन चोपण, खारवट (Saline/Alkaline) असेल, तर झिंक सल्फेट जमिनीत फिक्स होऊन पिकाला मिळत नाही. अशा वेळी झिंक सल्फेट थेट जमिनीत न देता ते निंबोळी पेंड (Neem cake) किंवा मोहरीच्या पेंडीसोबत मिसळून द्यावे.

भात पिकावर येणारा 'खैरा' (Khaira) रोग कशामुळे होतो?

उत्तर: खैरा रोग हा कोणत्याही कीड, बुरशी, जिवाणू किंवा विषाणूमुळे होत नाही. हा रोग जमिनीतील झिंकच्या कमतरतेमुळे होतो. याचा शोध सर्वप्रथम डॉ. वाय. एल. नेने या शास्त्रज्ञांनी लावला होता. भाताला योग्य प्रमाणात झिंक दिल्यास हा रोग टाळता येतो.

शेतकरी बांधवानो रिसेटएग्री व्हाटस्अप चॅनल ला भेट द्या, जॉइन व्हा. आपले चैनल वाढावे म्हणून सदर पोस्ट इतर व्हाटसअप ग्रुप मध्ये अवश्य शेअर करावी. धन्यवाद!