तण नाशकाची फवारणी फेल का होते?
खरीप हंगामात पाऊस पडल्यानंतर पिकांसोबतच तणांचीही वेगाने वाढ होते. कापूस, सोयाबीन, मका, मूग, उडीद, भुईमूग किंवा ऊस अशा कोणत्याही पिकात तण ही एक मोठी समस्या आहे. तण हे मुख्य पिकाशी पाणी, सूर्यप्रकाश, जागा आणि अन्नद्रव्यांसाठी स्पर्धा करतात. अनेकदा शेतकरी महागडी बी-बियाणे आणि खते वापरतात, पण सुरुवातीच्या काळातच जर तणांनी पोषण खेचून घेतले, तर पिकाच्या उत्पादनावर मोठा परिणाम होतो.
अनेकदा शेतकरी तक्रार करतात की फवारणी करूनही तण मेले नाही, औषध बोगस होते किंवा मागील वर्षी चाललेले औषध यावर्षी चालले नाही. पण यामागे औषध खराब असण्यापेक्षा फवारणीच्या पद्धतीत आणि निर्णयात झालेल्या चुका जास्त कारणीभूत असतात. चला तर मग जाणून घेऊया तणनाशकांच्या प्रभावी वापराचे विज्ञान.
तणनाशकाची अचूक निवड
तणनाशके मुख्यत्वे दोन प्रकारची असतात आणि त्यांची योग्य निवडच फवारणीचे यश ठरवते:
प्री-इमर्जन्स (तण उगवण्यापूर्वी): ही औषधे तण जमिनीबाहेर येण्याआधीच फवारली जातात (उदा. पेंडिमेथिलीन). जर तण आधीच उगवले असेल, तर या औषधाचा काहीही फायदा होत नाही.
पोस्ट-इमर्जन्स (तण उगवल्यानंतर): ही औषधे तण उगवून आल्यावर काम करतात (उदा. हॅलोसल्फ्युरॉन, इमाझामॉक्स, क्विझालोफॉप-इथिल).
दुहेरी काम करणारी औषधे: मेट्रिबुझिन, ॲट्राझिन, ऑक्सीफ्लोरफेन आणि इमेझाथायपर ही औषधे दोन्ही परिस्थितीत काम करू शकतात, परंतु पिकाच्या अवस्थेनुसार त्यांचा वापर करणे महत्त्वाचे असते.
निवडक (Selective) आणि बिगर-निवडक (Non-Selective) तणनाशके
निवडक तणनाशके: ही औषधे केवळ तणाला मारतात आणि मुख्य पिकाला सुरक्षित ठेवतात. (उदा. सोयाबीन, मूग, उडदामध्ये वापरले जाणारे 'इमेझाथायपर').
बिगर-निवडक तणनाशके: ग्लायफोसेट किंवा ग्लुफोसिनेट अमोनियम सारखी औषधे पिकात आणि तणात कोणताही भेद करत नाहीत. जिथे जिथे हिरवा भाग दिसेल, तो भाग ही औषधे जाळून टाकतात. त्यामुळे यांचा वापर अत्यंत काळजीपूर्वक करावा लागतो.
तणनाशक काम कसे करते? (स्पर्श्यजन्य आणि आंतरप्रवाही)
प्रत्येक औषधाची काम करण्याची पद्धत वेगळी असते:
शोषणाची पद्धत: काही औषधे (उदा. मक्यातील 'टोप्रामेझोन') पानांमधून आणि मुळांमधूनही शोषली जातात. तर काही औषधे (उदा. इमेझाथायपर) फक्त पानांमधून शोषली जातात. त्यामुळे पानांवर औषध योग्य प्रकारे पडणे गरजेचे असते.
स्पर्शजन्य (Contact): ग्लुफोसिनेट अमोनियम सारखी औषधे जिथे पडतात, तेवढाच भाग मारतात.
आंतरप्रवाही (Systemic): ग्लायफोसेट सारखी औषधे संपूर्ण झाडात पसरतात. याचा एक जरी थेंब पिकावर पडला तरी संपूर्ण पीक वाळू शकते.
तणांची योग्य अवस्था आणि फवारणीची वेळ
तणनाशकाचा रिझल्ट न मिळण्याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे उशिरा केलेली फवारणी.
पोस्ट-इमर्जन्स फवारणीची योग्य वेळ: जेव्हा तणाला केवळ २ ते ४ पाने असतात, तेव्हाच तणनाशक सर्वात जास्त प्रभावी ठरते.
उशीर झाल्यास नुकसान: तण मोठे झाल्यावर त्याची पाने जाड होतात आणि मुळे मजबूत होतात. अशावेळी तणनाशकाचा प्रभाव निम्म्याने कमी होतो. त्यामुळे शेतात फिरताना पिकांसोबतच तणाच्या पानांच्या अवस्थेकडेही लक्ष द्या.
जमिनीतील ओलावा (वाफसा) आणि हवामान
ओलावा: कोरड्या जमिनीत फवारणी केल्यास तणनाशक काम करत नाही. ओलावा नसल्यास तण ताण (Stress) अवस्थेत जाते आणि औषध शोषून घेत नाही. त्यामुळे जमिनीत 'वाफसा' (पायात माती थोडी चिकटेल अशी स्थिती) असणे अत्यंत गरजेचे आहे.
हवामान आणि पाऊस: कांद्यामधील ऑक्सीफ्लोरफेन फवारताना आकाश निरभ्र असावे लागते. तसेच, इमेझाथायपर + इमेझामॉक्स सारख्या औषधांच्या फवारणीनंतर किमान २ तास पाऊस येऊ नये (Rain-Free Period). फवारणीनंतर लगेच पाऊस आल्यास औषध पानांवरून धुतले जाते.
फवारणीचे योग्य तंत्र: नोझल आणि पाण्याचे प्रमाण
चुकीचे नोझल: अनेक शेतकरी कीटकनाशकासाठी वापरले जाणारे ३-४-५ छिद्रांचे गोल नोझल वापरतात, ज्यामुळे औषध असमान पडते.
योग्य नोझल: तणनाशकासाठी नेहमी फ्लॅट फॅन (Flat Fan) किंवा फ्लड जेट (Flood Jet) नोझलचाच वापर करावा, जेणेकरून औषधाचा एकसमान थर सर्व पानांवर पडेल.
पाण्याचे प्रमाण: औषधाचा डोस वाढवून पाणी कमी करणे ही मोठी चूक आहे. एका एकरासाठी किमान १५० ते २०० लिटर पाण्याचा वापर करणे आवश्यक आहे जेणेकरून तणाची सर्व पाने कव्हर होतील.
घरगुती प्रयोग आणि त्यामागील सत्य: मीठ, युरिया आणि लिंबू
अनेकदा सोशल मीडियावर किंवा गावात चर्चा असते की औषधात काही घरगुती गोष्टी मिसळल्यास रिझल्ट दुप्पट मिळतो, पण यामागील विज्ञान समजून घेणे गरजेचे आहे:
मीठ (Salt): मीठामुळे सोडियम क्लोराईड तणाचा वरचा भाग तात्काळ जाळून टाकते, पण तण मुळासकट मरत नाही. शिवाय वारंवार मीठ वापरल्याने जमिनीची सुपीकता नष्ट होते. हा पूर्णपणे चुकीचा आणि अशास्त्रीय उपाय आहे.
युरिया / अमोनियम सल्फेट: प्रत्येक फवारणीत हे टाकण्याची गरज नसते. जर जमिनीत ओलावा कमी असेल आणि तण निष्क्रिय असेल, तरच प्रति १०० लिटर पाण्यात जास्तीत जास्त १ किलो या प्रमाणात याचा वापर करावा.
लिंबू: लिंबाचा संबंध पाण्याच्या pH (सामू) शी आहे. जर फवारणीच्या पाण्याचा pH खूप जास्त असेल (पाणी जड असेल), तरच सामू संतुलित करण्यासाठी लिंबू किंवा pH balancer चा वापर करावा. सामान्य पाण्यासाठी याची गरज नसते.
टॉनिक किंवा पोषक तत्त्वे मिसळणे: तणनाशकासोबत कधीही झिंक, अमिनो ॲसिड, सी-वीड किंवा कोणतेही टॉनिक मिसळू नये. असे केल्याने हे पोषण पिकांसोबत तणालाही मिळते आणि तणनाशकाचा प्रभाव कमी होतो. टॉनिक द्यायचे असल्यास फवारणीच्या काही दिवसांनंतर स्वतंत्रपणे द्यावे.
तणनाशकांची अदलाबदल (Herbicide Rotation)
कांदा, मका किंवा ऊस उत्पादक शेतकरी दरवर्षी एकाच प्रकारच्या तणनाशकाचा वापर करतात. सातत्याने एकच औषध वापरल्यामुळे तणांमध्ये त्या औषधाविरुद्ध प्रतिकारशक्ती (Resistance) निर्माण होते.
उपाय: मक्याचे उदाहरण घेतल्यास, नेहमी एकाच औषधावर अवलंबून न राहता कधी टोप्रामेझोन, कधी टेम्बोट्रायोन तर कधी मेसोट्रायोन अशा वेगवेगळ्या घटकांचा आलटून पालटून वापर करावा. यामुळे तणांचे नियंत्रण दीर्घकाळासाठी प्रभावी राहते.
तण नियंत्रण हा केवळ औषध फवारणीचा खेळ नाही, तर तो योग्य वेळ, योग्य तंत्र आणि योग्य निर्णयांचे विज्ञान आहे. वर दिलेल्या छोट्या पण अत्यंत महत्त्वाच्या गोष्टींची काळजी घेतल्यास, कमी खर्चात उत्कृष्ट तण नियंत्रण मिळवता येते आणि मुख्य पिकाला जोमदार वाढीसाठी पूर्ण वाव मिळतो.
तणनाशक फवारणीविषयी वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
तणनाशक फवारण्याची सर्वात योग्य अवस्था कोणती?
तणनाशकाचा सर्वोत्तम रिझल्ट तेव्हा मिळतो जेव्हा तणाला केवळ २ ते ४ पाने असतात. तण मोठे झाल्यावर त्याची मुळे मजबूत आणि पाने जाड होतात, ज्यामुळे फवारणी केल्यास औषधाचा प्रभाव निम्म्याने कमी होतो.
तणनाशक फवारणीसाठी कोणते नोझल वापरावे?
तणनाशक फवारणीसाठी नेहमी 'फ्लॅट फॅन' (Flat Fan) किंवा 'फ्लड जेट' (Flood Jet) नोझलचाच वापर करावा. यामुळे औषध पानांवर एकसमान पसरते. कीटकनाशकाचे गोल (३-४ छिद्रांचे) नोझल तणनाशकासाठी वापरू नये.
एका एकरासाठी फवारताना किती पाण्याचा वापर करावा?
तणांची सर्व पाने योग्य प्रकारे भिजण्यासाठी एका एकरासाठी किमान १५० ते २०० लिटर पाण्याचा वापर करणे आवश्यक आहे. वेळेची बचत करण्यासाठी औषधाचे प्रमाण तेच ठेवून पाणी कमी करणे ही मोठी चूक आहे.
फवारणीच्या औषधात मीठ (Salt) मिसळल्याने तण लवकर मरते का?
नाही, औषधात मीठ मिसळणे पूर्णपणे चुकीचे आणि अशास्त्रीय आहे. यामुळे तणाचा फक्त वरचा भाग जळतो पण मुळांपर्यंत औषध पोहोचत नाही. तसेच, यामुळे जमिनीची सुपीकता कायमची खराब होऊ शकते.
तणनाशकासोबत पिकाचे टॉनिक किंवा पोषक तत्त्वे (उदा. झिंक, अमिनो ॲसिड) मिसळू शकतो का?
नाही. कोणतेही टॉनिक किंवा खत तणनाशकासोबत मिसळू नये. असे केल्यास पिकांसोबत तणालाही पोषण मिळते आणि तणनाशकाची तण मारण्याची क्षमता कमी होते. टॉनिक द्यायचे असल्यास फवारणीच्या काही दिवसांनंतर स्वतंत्रपणे द्यावे.
फवारणी करताना जमिनीत ओलावा (वाफसा) असणे का गरजेचे आहे?
कोरड्या जमिनीत तण तणावाखाली (Stress) असते आणि ते औषध योग्य प्रकारे शोषून घेत नाही. औषधाचा पूर्ण रिझल्ट मिळण्यासाठी जमिनीत चांगला वाफसा (पायात माती थोडी चिकटेल अशी स्थिती) असणे अत्यंत गरजेचे असते.
फवारणीनंतर किती वेळ पाऊस येऊ नये?
औषध पानांमध्ये पूर्णपणे शोषले जाण्यासाठी आणि मुळांपर्यंत पोहोचण्यासाठी फवारणीनंतर किमान २ तास पाऊस येऊ नये. लगेच पाऊस आल्यास औषध पानांवरून धुतले जाते.
औषधात लिंबू आणि युरियाचा वापर कधी करावा?
जर फवारणीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पाण्याचा pH (सामू) खूप जास्त असेल, तरच तो संतुलित करण्यासाठी लिंबाचा वापर करावा. तसेच, जमिनीत ओलावा कमी असल्यास प्रति १०० लिटर पाण्याला जास्तीत जास्त १ किलो युरिया वापरता येतो. परंतु, प्रत्येक फवारणीत हे घरगुती प्रयोग करणे टाळावे.
दरवर्षी एकच तणनाशक वापरणे योग्य आहे का?
नाही. दरवर्षी एकाच प्रकारच्या तणनाशकाचा वापर केल्यास तणांमध्ये त्या औषधाविरुद्ध प्रतिकारशक्ती (Resistance) निर्माण होते. त्यामुळे दीर्घकाळ प्रभावी नियंत्रणासाठी वेगवेगळ्या घटकांच्या तणनाशकांचा आलटून पालटून (Herbicide Rotation) वापर करावा.
