शंभर पट मोठा पहिलवान जिवाणू!
Share
नावातच दडलेला आहे 'राक्षस': या जिवाणूचे 'मेगाटेरियम' (megaterium) हे नाव ग्रीक शब्दांपासून बनले आहे. 'मेगास' (megas) म्हणजे महाकाय आणि 'टेरास' (teras) म्हणजे प्राणी किंवा राक्षस. सोप्या भाषेत सांगायचे तर हा मातीतला एक "महाकाय राक्षस" (Big Beast) आहे.
अदृश्य 'पैलवान' जो खतांची तिजोरी उघडतो
खतांची तिजोरी उघडणारी चावी: जमिनीत पडून असलेले स्फुरद (फॉस्फरस) आणि पालाश (पोटॅशियम) पिकांना घेता येत नाही, कारण ते मातीत घट्ट चिकटलेले असते. हा जिवाणू ग्लुकोनिक, लॅक्टिक, सायट्रिक, आणि ॲसिटिक ॲसिडसारखी विशेष सेंद्रिय आम्ले तयार करतो. ही आम्ले जमिनीतील खतांना विरघळवतात आणि पिकांना पिण्याच्या पाण्यासारखी सहज उपलब्ध करून देतात.
सात थरांची अभेद्य ढाल (Endospore): जेव्हा जमिनीत अन्न किंवा पाण्याचा दुष्काळ पडतो, तेव्हा हा जिवाणू सहजासहजी मरत नाही. तो स्वतःभोवती ७ वेगवेगळ्या टप्प्यांत एक अत्यंत कठीण आणि अभेद्य आवरण (Endospore) तयार करतो. या सुप्तावस्थेत तो कोणत्याही भयंकर संकटात (उदा. अति उष्णता किंवा रसायने) सुरक्षित राहतो आणि परिस्थिती सुधारताच कवच फोडून पुन्हा कामाला लागतो.
मातीतली जिवाणू सेना: प्रिस्टिया विरुद्ध इतर जिवाणू
ॲझोटोबॅक्टर आणि ॲझोस्पिरिलम हे हवेतील नत्र (नायट्रोजन) ओढून पिकांना देणारे 'नत्र-विशेषज्ञ' (Nitrogen fixers) आहेत.
फक्त शेतीतच नाही, तर वैद्यकीय क्षेत्रातही दबदबा: तुम्हाला ऐकून आश्चर्य वाटेल की, हा जिवाणू फक्त मातीत काम करत नाही, तर 'व्हिटॅमिन बी-१२' (Vitamin B12) आणि 'पेनिसिलीन' (Penicillin) सारखी महत्त्वाची प्रतिजैविके (antibiotics) बनवण्यासाठी जगभरात वापरला जातो. एवढेच नाही, तर रक्तातील साखर मोजण्याच्या मशीनमध्ये (glucose blood tests) वापरले जाणारे एन्झाइम देखील याच्याच मदतीने तयार केले जाते.
तुमच्या शेतात हा जिवाणू कसा वापरायचा?
बीजप्रक्रिया (Seed Treatment): पावडरला किंवा लिक्विडला गुळाच्या द्रावणात मिसळून बियाणांवर एकसमान थर द्या आणि पेरणीपूर्वी बियाणे सावलीत सुकवून घ्या. यामुळे बी रुजताच मुळांना जिवाणूंचे संरक्षण मिळते.
समुद्राच्या पाण्यापासून ते मधापर्यंत सर्वव्यापी: हा जिवाणू केवळ शेतातल्या मातीतच नाही, तर समुद्राच्या पाण्यात, तांदळाच्या खाचरांमध्ये, माशांमध्ये, वाळवलेल्या अन्नात आणि चक्क मधातही (honey) सापडतो. तसेच तो तब्बल ६२ हून अधिक प्रकारचे वेगवेगळे घटक (carbon sources) स्वतःचे अन्न म्हणून पचवू शकतो. अनेकदा हे जिवाणू एकटे न राहता एकमेकांना चिकटून जोडीने किंवा साखळीच्या (chains) स्वरूपात राहतात.
वापरताना घ्यायची महत्त्वाची काळजी (लक्षात ठेवा!)
रसायनांशी थेट संपर्क टाळा: या जिवाणूला तणनाशके, बुरशीनाशके किंवा रासायनिक कीटकनाशकांसोबत चुकूनही एकत्र मिसळू नका.
विषारी मातीला शुद्ध करणारा 'सफाई कामगार': रासायनिक खतांच्या अतिवापराने जी जमीन नापीक आणि खारवट झाली आहे (secondary saline soils), अशा मातीला शुद्ध करण्याचे काम हा जिवाणू करतो. यातील काही विशेष प्रजाती (उदा. Strain NCT-2) मातीतील विषारी नायट्रेट, क्लोराईड आणि सोडियम क्षार (salt ions) खेचून घेतात आणि जमिनीचा पोत सुधारतात (Bioremediation).
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्रश्न १: प्रिस्टिया मेगाटेरियम (Priestia megaterium) म्हणजे नक्की काय?
उत्तर: हा एक ग्राम-पॉझिटिव्ह (Gram-positive) आणि स्वतःभोवती संरक्षक आवरण (spore) तयार करणारा अत्यंत उपयुक्त जिवाणू आहे. याला २०२० पूर्वी 'बॅसिलस मेगाटेरियम' (Bacillus megaterium) या नावाने ओळखले जायचे. हा आकारमानाने ई. कोलाय (E. coli) सारख्या सामान्य जिवाणूंपेक्षा तब्बल १०० पट मोठा असतो.
प्रश्न २: शेतीमध्ये या जिवाणूचा मुख्य फायदा काय आहे?
उत्तर: हा जिवाणू मातीत घट्ट अडकलेले स्फुरद (फॉस्फरस) आणि पालाश (पोटॅशियम) ग्लुकोनिक, लॅक्टिक आणि सायट्रिक ॲसिडसारखी सेंद्रिय आम्ले सोडून विरघळवतो आणि पिकांना सहज उपलब्ध करून देतो. तसेच, तो हवेतील नत्र (नायट्रोजन) पिकांना मिळवून देतो आणि आयएए (IAA), जिबरेलिन्स आणि सायटोकिन्स सारखी वाढीची संप्रेरके (hormones) तयार करून मुळांची आणि खोडाची वाढ वेगाने करतो.
प्रश्न ३: दुष्काळ आणि खारवट जमिनीत हा जिवाणू काम करतो का?
उत्तर: होय, हा जिवाणू पिकांची दुष्काळ (पाण्याची कमतरता), जमिनीतील जास्त क्षार (salinity) आणि अन्नद्रव्यांची कमतरता यांसारख्या संकटांशी लढण्याची क्षमता (resilience) वाढवतो. खारवट झालेल्या जमिनीतही (secondary salinized soil) हा जिवाणू तग धरून राहतो आणि जमिनीचा पोत सुधारतो.
प्रश्न ४: एका एकरासाठी या जिवाणू खताचे किती प्रमाण वापरावे?
उत्तर:
ठिबक सिंचन किंवा आळवणी (Drenching): एका एकरासाठी १०० ते २०० ग्रॅम (हेक्टरी २५०-५०० ग्रॅम) पावडर पुरेशी ठरते.
पेरणीच्या वेळी थेट जमिनीत (In-furrow): एका एकरासाठी २० ते ४० ग्रॅम पावडर वापरावी.
प्रश्न ५: बीजप्रक्रिया (Seed Treatment) करण्यासाठी याची पद्धत आणि प्रमाण काय आहे?
उत्तर: बियाणांवर प्रक्रिया करण्यासाठी एका किलो बियाणामागे ५ ते १० ग्रॅम प्रिस्टिया मेगाटेरियम पावडर वापरावी. पावडर एखाद्या चिकट द्रावणात (adhesive solution) मिसळून बियाणांवर एकसमान लावावी आणि पेरणीपूर्वी बियाणे सावलीत सुकवून घ्यावे.
प्रश्न ६: हे जिवाणू खत रासायनिक खते किंवा औषधांसोबत मिसळता येते का?
उत्तर: या जिवाणूला तणनाशके (herbicides), बुरशीनाशके (fungicides), कीटकनाशके किंवा इतर कोणत्याही रासायनिक औषधांसोबत अजिबात एकत्र मिसळू नका. जर तुम्हाला हे जिवाणू रासायनिक खतांसोबत द्यायचे असतील, तर खत अगोदर पाण्यात पूर्णपणे विरघळवून घ्या आणि त्यानंतरच त्यात जिवाणू पावडर मिसळा.
प्रश्न ७: हे जिवाणू खत साठवून ठेवल्यास किती काळ टिकते (Shelf Life)?
उत्तर: बाजारात मिळणाऱ्या कोरड्या पावडर स्वरूपातील जिवाणूंची (ज्यात १०० अब्ज CFU/g क्षमता असते) साठवणूक सामान्य तापमानाला दीड (१.५) वर्षांपर्यंत करता येते. हीच पावडर फ्रिजमध्ये ठेवल्यास २ वर्षांपेक्षा जास्त काळ सुरक्षित राहते. तसेच, गांडूळ खतासारख्या (Vermicompost) सेंद्रिय माध्यमात मिसळून ठेवल्यास हे जिवाणू ३६० दिवसांपर्यंत (१२ महिने) अत्यंत सुरक्षित आणि जिवंत राहू शकतात.
शेतकरी बांधवानो रिसेटएग्री व्हाटस्अप चॅनल ला भेट द्या, जॉइन व्हा. आपले चैनल वाढावे म्हणून सदर पोस्ट इतर व्हाटसअप ग्रुप मध्ये अवश्य शेअर करावी. धन्यवाद!
