घरात करता येणारी केशर शेती! खरं की खोटं?
Share
इजिप्तची राणी क्लियोपात्रा स्वतःचे सौंदर्य खुलवण्यासाठी केशराने सुगंधित केलेल्या दुधाने अंघोळ करत असे.
फुलातील लपलेले रहस्य आणि श्रमाची कला
संपूर्ण जगाला दरवर्षी साधारणपणे ६० ते ६५ मेट्रिक टन केशराची गरज भासते. पण तुम्हाला आश्चर्य वाटेल, जगात सर्वोत्कृष्ट आणि 'जीआय टॅग' (GI Tag) असलेले अतिशय गडद लाल-जांभळ्या रंगाचे काश्मिरी केशर पिकवणाऱ्या भारताचे वार्षिक उत्पादन ३ टनांपेक्षाही कमी आहे. म्हणजेच जागतिक बाजारपेठेत भारताचा वाटा ५ टक्क्यांहूनही कमी आहे, जी आपल्यासाठी एक खूप मोठी आणि न वापरलेली व्यावसायिक संधी आहे
रंग, चव आणि सुगंधाचे रसायनशास्त्र
क्रोसिन (Crocin): हा घटक पाण्यामध्ये सहज विरघळणारा असून तो केशराला आकर्षक पिवळसर-लाल रंग देतो.
केशराचा अवाढव्य भाव पाहता बाजारात बनावट केशराचा सुळसुळाट आहे. या बनावट केशरामध्ये केवळ मक्याचे केस किंवा करडईच्या (safflower) पाकळ्याच नसतात, तर नफा कमावण्यासाठी काही वेळा चक्क सुकलेल्या आणि खारवलेल्या प्राण्यांच्या मांसाचे रंगवलेले धागे किंवा रंगीत जेलीचे धागेही (colored jelly threads) वापरले जातात!
खोलीत अवतरलेला काश्मीर: इनडोअर फार्मिंगचे तंत्रज्ञान
उन्हाळ्याची सुप्तावस्था (Dormancy): कंदांना ५० हून अधिक दिवस पूर्ण अंधारात २३°C ते २७°C तापमानात आणि ४०% ते ५०% आर्द्रतेमध्ये ठेवले जाते.
थंडीचा झटका (Cold Induction): कंदांना सुप्तावस्थेतून जागे करण्यासाठी तापमान अचानक ४°C ते १२°C च्या दरम्यान आणले जाते. हा कृत्रिम थंडीचा अलार्म फुलांच्या निर्मितीला चालना देतो.
फुलांचा बहर (Flowering): फुले येण्याच्या वेळी तापमान १४°C ते १७°C आणि आर्द्रता ४५% ते ५५% च्या दरम्यान स्थिर ठेवली जाते.
पानांची वाढ: फुलांच्या काढणीनंतर दिवसातील १० ते १४ तास लाल आणि निळ्या रंगाचे LED दिवे लावले जातात, जे कृत्रिम सूर्यासारखे काम करतात आणि नवीन कंद तयार होण्यास मदत करतात.
पाण्याची परीक्षा (Water Test): खऱ्या केशराचे धागे कोमट पाण्यात टाकल्यावर ते १० ते १५ मिनिटांत अत्यंत संथपणे आपला सोनेरी-पिवळसर रंग पाण्यात सोडतात, पण त्या धाग्यांचा स्वतःचा मूळ लाल रंग तसाच अबाधित राहतो. याउलट, रंग दिलेले बनावट केशर पाण्यात टाकताच क्षणात लाल रंग सोडते आणि स्वतः फिके किंवा पांढरे पडते.
अदृश्य शत्रू आणि पिकाचे संरक्षण
अर्थकारण, नफ्याचे गणित आणि मानकाची कसोटी
तुतारीसारखा आकार: सूक्ष्मपणे पाहिल्यास खऱ्या केशराचा प्रत्येक धागा एखाद्या लहान 'तुतारीसारखा' (trumpet) असतो, जो वरच्या बाजूला थोडा रुंद आणि पसरट होत जातो. मक्याचे केस किंवा इतर धागे अगदी सपाट आणि सरळ असतात.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. केशर (Saffron) म्हणजे काय आणि त्याचा इतिहास काय आहे?
केशर, ज्याला आपण 'लाल सोनं' म्हणतो, त्याचा इतिहास ४,००० वर्षांहून अधिक जुना आहे. याचा उगम इराणच्या खोरासान (Khorasan) प्रांतात आणि भूमध्य समुद्राच्या पूर्व भागात झाला. इसवी सन पूर्व ५०० च्या सुमारास पर्शियन लोकांनी हे मौल्यवान केशर भारतात आणले.
२. केशराच्या रोपाचे वैशिष्ट्य काय आहे?
केशराच्या रोपाचे वैज्ञानिक नाव 'क्रोकस सॅटिव्हस' (Crocus sativus) आहे. हे रोप आनुवंशिकदृष्ट्या 'ट्रिप्लॉइड' (Triploid) असते. याचा अर्थ हे झाड स्वतःच्या बिया तयार करू शकत नाही. त्यामुळे त्याच्या लागवडीसाठी माणसाला स्वतः त्याच्या कंदांची (corms) लागवड करावी लागते.
३. केशर इतके महाग का असते?
केशराची काढणी अत्यंत कष्टाची असते. १ किलो कोरडे केशर मिळवण्यासाठी तब्बल १,५०,००० फुले हाताने तोडावी लागतात. सूर्यप्रकाशामुळे केशराचा दर्जा घसरू नये म्हणून ही फुले सूर्योदयापूर्वीच वेचावी लागतात. संपूर्ण प्रक्रियेत १ किलो केशर मिळवण्यासाठी ३७० ते ४७० तासांचे प्रचंड मानवी श्रम लागतात, त्यामुळेच ते खूप महाग असते.
४. केशराला त्याचा रंग, चव आणि सुगंध कशामुळे मिळतो?
केशरामध्ये तीन मुख्य रसायने असतात:
क्रोसिन (Crocin): यामुळे केशराला आकर्षक पिवळसर-लाल रंग मिळतो.
पिक्रोक्रोसिन (Picrocrocin): यामुळे केशराला खास आणि किंचित कडवट चव मिळते.
सॅफ्रॅनल (Safranal): हा केशराचा 'सुगंधी आत्मा' आहे. ताज्या फुलात हा सुगंध नसतो, पण जेव्हा लाल धागे तोडून वाळवले जातात, तेव्हा उष्णतेमुळे हा सुगंधी अर्क तयार होतो.
५. 'इनडोअर' (Indoor) किंवा बंदिस्त खोलीत केशर शेती कशी केली जाते?
बदलते हवामान आणि उत्पादनातील घसरण यामुळे आता केशराची शेती 'एरोपोनिक्स' (Aeroponics) तंत्रज्ञानाद्वारे बंदिस्त खोलीत केली जाते. या पद्धतीत मातीचा अजिबात वापर होत नाही. कंद एका उभ्या रॅकवरील ट्रेमध्ये हवेत ठेवले जातात आणि पंपांद्वारे त्यांच्या उघड्या मुळांवर पाण्याचे आणि पोषक तत्त्वांचे तुषार (misting) फवारले जातात.
६. बंदिस्त खोलीत योग्य हवामान (Climate) कसे तयार केले जाते?
या बंदिस्त खोलीत (Greenhouse) बाहेरची उष्णता रोखण्यासाठी 'PUF पॅनल्स' लावले जातात. तसेच चिलर्स (Chillers), ह्युमिडिफायर (Humidifier) आणि कार्बन डायऑक्साइड (CO2) सेन्सर्सच्या मदतीने कृत्रिम हवामान तयार केले जाते. उदा. कंदांना उन्हाळ्याच्या सुप्तावस्थेत (Dormancy) ५० हून अधिक दिवस पूर्ण अंधारात २३°C ते २७°C तापमानात आणि ४०% ते ५०% आर्द्रतेमध्ये ठेवले जाते.
७. बाजारात मिळणारे सर्वच केशर खरे असते का?
नाही. केशराचा जास्त भाव पाहता बाजारात मोठ्या प्रमाणावर बनावट केशर विकले जाते. यात मक्याचे केस, करडईच्या (safflower) पाकळ्या, रंगीत जेलीचे धागे किंवा काही वेळा सुकलेल्या प्राण्यांच्या मांसाचे रंगवलेले धागेही मिसळलेले असू शकतात.
शेतकरी बांधवानो रिसेटएग्री व्हाटस्अप चॅनल ला भेट द्या, जॉइन व्हा. आपले चैनल वाढावे म्हणून सदर पोस्ट इतर व्हाटसअप ग्रुप मध्ये अवश्य शेअर करावी. धन्यवाद!
