मेटारिझियम अनिसोपली (Metarhizium anisopliae) हे आधुनिक जैविक कीटक नियंत्रणातील एक अत्यंत महत्त्वाचे नाव आहे. या बुरशीचा इतिहास, तिचे कार्य आणि व्यावसायिक उपयोग अतिशय गुंतागुंतीचे आणि रंजक आहेत. पण ही बुरशी खरच एक सर्वोत्तम कीटकनाशक आहे का?

ऐतिहासिक शोध: द ग्रीन मस्कार्डिन (Green Muscardine)

या बुरशीचा इतिहास १८७९ मध्ये सुरू होतो, जेव्हा रशियन प्राणीशास्त्रज्ञ इल्या मेचनिकोव्ह यांनी गव्हावरील बीटल्सच्या (Anisoplia austriaca) प्रादुर्भावाचा अभ्यास करताना एका नैसर्गिक बुरशीचा शोध लावला. सुरुवातीला कीटकाच्या नावावरून त्यांनी याला Entomophthora anisopliae असे नाव दिले.

नंतर १८८३ मध्ये निकोलाय सोरोकिन यांनी तिचे वेगळेपण ओळखून तिला Metarhizium anisopliae हे नाव दिले. संक्रमित कीटकांच्या मृतदेहावर ही बुरशी गडद हिरव्या रंगाचे बीजाणू (spores) तयार करते, ज्यामुळे याला जगभरात 'ग्रीन मस्कार्डिन रोग' (Green muscardine disease) असे म्हटले जाते. रासायनिक कीटकनाशकांचा शोध लागण्यापूर्वीच मेचनिकोव्ह यांनी कीटक नियंत्रणासाठी या बुरशीचा वापर केला होता, जो जैविक नियंत्रणाचा एक अत्यंत जुना प्रयोग मानला जातो.

फवारणीची वेळ आणि हवामान: मेटारिझियमचे बीजाणू अतिनील किरणांना (कडक सूर्यप्रकाश) संवेदनशील असतात आणि त्यांना रुजण्यासाठी ओलाव्याची गरज असते. त्यामुळे फवारणी नेहमी संध्याकाळी उशिरा करावी. जमिनीत पुरेसा ओलावा असताना किंवा हलक्या सिंचनानंतर याचा वापर केल्यास बुरशी वेगाने वाढते.

इतर जैविक किटनाशका पेक्षा वेगळे कसे?

मेटारिझियमचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी, त्याचे इतर जैविक कीटकनाशकांशी असलेले वेगळेपण समजून घेणे आवश्यक आहे:

संपर्क विरुद्ध भक्षण (Contact vs. Ingestion): बॅसिलस थुरिंजिएन्सीस (Bt) किंवा विषाणू (NPV) हे कीटकांच्या पोटात गेल्यावरच काम करतात. मात्र, मेटारिझियम ही थेट संपर्कातून काम करणारी (contact pathogen) बुरशी आहे. तिचे बीजाणू कीटकांच्या बाह्य आवरणावर (cuticle) चिकटतात आणि विशेष एन्झाइम्स (proteases, chitinases) स्रवून शरीरात प्रवेश करतात. यामुळेच पानांवर फवारलेले Bt न खाणाऱ्या रस शोषक कीटकांवर (उदा. मावा, तुडतुडे) किंवा कोश अवस्थेतील कीटकांवरही मेटारिझियम प्रभावी ठरते.

परिणाम दिसण्यासाठी लागणारा वेळ: रासायनिक कीटकनाशकांसारखे हे कीटकांना क्षणात मारत नाही. फवारणीनंतर कीटक पिकाचे नुकसान करणे किंवा खाणे लगेच थांबवतात, परंतु त्यांना पूर्णपणे मरून त्यांच्या अंगावर हिरवी बुरशी दिसण्यासाठी ४ ते ७ दिवसांचा कालावधी लागतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी संयम बाळगणे आवश्यक आहे.

डेस्ट्रक्सिन्स (Destruxins): कीटकाच्या शरीरात (hemocoel) प्रवेश केल्यानंतर ही बुरशी 'डेस्ट्रक्सिन्स' नावाचे विषारी घटक तयार करते. हे घटक कीटकाची रोगप्रतिकारक शक्ती नष्ट करतात, स्नायूंना निकामी करतात आणि कीटकाचा मृत्यू घडवून आणतात.

हिरवी विरुद्ध पांढरी बुरशी: ब्युव्हेरिया बेसियाना (Beauveria bassiana) कीटकांवर पांढऱ्या रंगाची बुरशी तयार करते, तर मेटारिझियम हिरव्या रंगाची असते. मेटारिझियम मातीत अत्यंत चांगल्या प्रकारे तग धरून राहते, त्यामुळे जमिनीतील किडींच्या व्यवस्थापनासाठी ती अधिक श्रेष्ठ मानली जाते.

विशेष आणि आधुनिक उपयोग

फक्त अळ्या किंवा रस शोषक कीटक मारण्याव्यतिरिक्त मेटारिझियमचे अत्यंत प्रगत उपयोग आहेत:

वाळवी आणि हुमणी कीड नियंत्रण: ही बुरशी मातीत चांगल्या प्रकारे वाढत असल्याने हुमणी (White grub) आणि वाळवीच्या नियंत्रणासाठी याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. संक्रमित वाळवी ही बुरशी स्वतःसोबत वारुळात घेऊन जाते आणि एकमेकांना स्पर्श करण्याच्या सवयीमुळे संपूर्ण वसाहतीत ती पसरते, ज्यामुळे वारूळ नष्ट होते.

वापराचे प्रमाण आणि पद्धत: फवारणीसाठी साधारणपणे ५ मिली (द्रवरूप) किंवा ५ ग्रॅम (पावडर) प्रति लिटर पाणी हे प्रमाण वापरावे. द्रावणात थोडे गूळ किंवा स्टिकर मिसळल्यास बुरशी पानांवर आणि कीटकांवर चांगल्या प्रकारे चिकटते. हुमणी किंवा वाळवीसारख्या जमिनीतील किडींसाठी हे ५०-१०० किलो कुजलेल्या शेणखतात (FYM) मिसळून जमिनीत द्यावे किंवा आळवणी (Drenching) करावी.

रोगवाहक नियंत्रण (डास आणि गोचीड): डासांच्या नियंत्रणासाठी या बुरशीचे विशेष ट्रॅप्स (Auto-dissemination traps) बनवले जात आहेत. डास या ट्रॅपवर बसून बीजाणू स्वतःसोबत त्यांच्या प्रजननाच्या ठिकाणी नेतात. तसेच, जनावरांवरील गोचीड नियंत्रणासाठी हा एक अत्यंत सुरक्षित पर्याय आहे.

वनस्पतींसोबत सहजीवन (Endophytic Plant Symbiosis): नवीन संशोधनानुसार, मेटारिझियम केवळ कीटक मारत नाही, तर ती वनस्पतींच्या मुळांमध्ये (Endophyte) राहून मुळांची वाढ होण्यास मदत करते. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, ही बुरशी जमिनीतील मृत कीटकांकडून नायट्रोजन शोषून घेते आणि ते थेट वनस्पतीला पुरवते.

इतर जैविक घटकांसोबत सुसंगतता (Compatibility)

एकात्मिक कीड व्यवस्थापनात (IPM) मेटारिझियम इतर घटकांसोबत मिळून उत्तम काम करते:

कीटकनाशक सूत्रकृमी (EPNs): मेटारिझियमचा वापर सूत्रकृमींसोबत (Nematodes) केल्यास अत्यंत घातक प्रभाव दिसून येतो. बुरशी कीटकाचे बाह्य आवरण कमकुवत करते, ज्यामुळे सूत्रकृमींना कीटकामध्ये शिरणे सोपे जाते.

साठवणूक आणि टिकण्याचा कालावधी (Shelf Life): हे एक जिवंत जैविक उत्पादन असल्याने त्याची साठवणूक थंड आणि कोरड्या जागी, थेट सूर्यप्रकाशापासून दूर (उदा. सावलीत किंवा खोलीत) करावी. पावडर उत्पादनाचे आयुष्य साधारणपणे ६ महिने आणि द्रवरूप उत्पादनाचे १२ महिने असते. मुदत (Expiry date) संपलेले उत्पादन वापरल्यास अपेक्षित निकाल मिळत नाही.

कमी मात्रेतील रसायने: इमिडाक्लोप्रिडसारख्या रासायनिक कीटकनाशकाची अत्यंत कमी मात्रा (Sublethal dose) मेटारिझियमसोबत फवारल्यास, कीटक सुस्त होतात आणि बुरशीच्या बीजाणूंना कीटकांच्या शरीरावर चिकटण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळतो.

जिवाणूंसोबत (Bt): मेटारिझियम आणि बीटी (Bt) एकत्र वापरल्यास, बीटी कीटकावर आतून (पोटातून) आणि मेटारिझियम बाहेरून हल्ला करते.

व्यावसायिक उत्पादन आणि CIB&RC मार्गदर्शक तत्त्वे

प्रयोगशाळेपासून ते शेतीपर्यंत मेटारिझियम पोहोचवण्यासाठी अचूक जैविक-अभियांत्रिकी (Bio-engineering) आवश्यक असते.

उत्पादन पद्धती:

व्यावसायिक उत्पादनासाठी 'सॉलिड-स्टेट फर्मेंटेशन' (Solid-state fermentation) पद्धतीचा वापर केला जातो. सुरुवातीला द्रव माध्यमात (Liquid broth) बुरशी वाढवली जाते आणि नंतर ती तांदूळ, ज्वारी किंवा गव्हाच्या निर्जंतुक केलेल्या दाण्यांवर प्लॅस्टिकच्या पिशव्यांमध्ये (HDPE bags) वाढवली जाते. यातून तयार झालेले बीजाणू सुकवून उत्पादनात वापरले जातात.

फवारणी करताना घ्यायची काळजी (सुरक्षितता): जरी मेटारिझियम मानवांसाठी विषारी नसले, तरी बुरशीचे लाखो सूक्ष्म बीजाणू श्वासावाटे शरीरात गेल्यास ॲलर्जी किंवा श्वसनाचा त्रास होऊ शकतो. त्यामुळे औषध मिसळताना आणि फवारणी करताना नेहमी तोंडाला मास्क आणि हातात मोजे (Gloves) घालणे हितावह आहे.

CIB&RC मान्यताप्राप्त मानके (भारत):

भारतामध्ये 'केंद्रीय कीटकनाशक मंडळ आणि नोंदणी समिती' (CIB&RC) जैविक कीटकनाशकांच्या गुणवत्तेवर नियंत्रण ठेवते.

वेटेबल पावडर (WP): बाजारात १.०% WP किंवा १.१५% WP स्वरूपात ही बुरशी मिळते. या पावडरमध्ये बुरशीचे प्रमाण कमीतकमी 1 x  10^8  CFU/g (Colony Forming Units per gram) असणे अनिवार्य आहे.

द्रवरूप (Liquid Formulations): तेलावर आधारित द्रवरूप उत्पादने अधिक पसंतीस उतरत आहेत कारण तेल बुरशीचे अतिनील किरणांपासून (UV) संरक्षण करते. याचे मानक  1x 10^8 ते 2 x  10^8 CFU/ml असते.

खर्च आणि आर्थिक फायदा: रासायनिक कीटकनाशकांच्या तुलनेत मेटारिझियमचा वापर अत्यंत परवडणारा आहे. तसेच, ही बुरशी जमिनीत स्वतःची वाढ करत असल्याने तिचा दीर्घकालीन परिणाम शेतात राहतो. यामुळे वारंवार फवारणीचा खर्च वाचतो आणि रासायनिक अंश नसलेल्या (Residue-free) उत्पादनाला बाजारात चांगला भाव मिळतो.

ओलावा आणि प्रदूषण: नियमानुसार, पावडरमध्ये ओलाव्याचे प्रमाण ८-१०% पेक्षा कमी असावे जेणेकरून बुरशी पाकिटातच उगवणार नाही. तसेच, यामध्ये साल्मोनेला किंवा ई. कोलाय सारख्या मानवी आजार पसरवणाऱ्या जिवाणूंचा संसर्ग पूर्णपणे निषिद्ध आहे.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न 

मेटारिझियम अनिसोपली (Metarhizium anisopliae) म्हणजे काय?

ही एक नैसर्गिक जैविक बुरशी आहे जी कीटकांना संक्रमित करून मारते. कीटकांच्या मृतदेहावर ती हिरव्या रंगाचे बीजाणू तयार करते, म्हणून याला 'ग्रीन मस्कार्डिन' (Green Muscardine) असेही म्हटले जाते.

ही बुरशी कीटकांना नक्की कशी मारते?

इतर कीटकनाशकांसारखे कीटकांनी याला खाण्याची गरज नसते. फवारणीनंतर बुरशीचे बीजाणू थेट कीटकांच्या शरीरावर (cuticle) चिकटतात, आत प्रवेश करतात आणि 'डेस्ट्रक्सिन्स' (Destruxins) नावाचे विष तयार करून कीटकाला मारतात.

मेटारिझियमचा वापर प्रामुख्याने कोणत्या किडींच्या नियंत्रणासाठी केला जातो?

याचा मुख्य वापर जमिनीतील किडी जसे की हुमणी (White grub) आणि वाळवीच्या (Termites) नियंत्रणासाठी होतो. याशिवाय, रस शोषक कीटक, डास आणि जनावरांवरील गोचीड मारण्यासाठीही याचा अत्यंत प्रभावी उपयोग होतो.

बीटी (Bt) आणि मेटारिझियममध्ये मुख्य फरक काय आहे?

बीटी (Bt) हे कीटकाच्या पोटात गेल्यावरच (म्हणजे कीटकाने पाने खाल्ल्यावर) काम करते, तर मेटारिझियम केवळ कीटकाच्या बाह्य शरीराशी संपर्क आल्यावरच त्याला संक्रमित करून मारू शकते.

ही बुरशी पिकांसाठी किंवा वनस्पतींसाठी सुरक्षित आहे का?

होय, हे वनस्पतींसाठी पूर्णपणे सुरक्षित आहे. किंबहुना, ती वनस्पतींच्या मुळांमध्ये (Endophyte) राहून त्यांची वाढ होण्यास आणि जमिनीतून नायट्रोजन शोषून घेण्यास पिकांना मदत करते.

आपण मेटारिझियम इतर रासायनिक किंवा जैविक कीटकनाशकांसोबत वापरू शकतो का?

होय. काही रासायनिक कीटकनाशकांच्या अत्यंत कमी मात्रेसोबत (उदा. इमिडाक्लोप्रिड) हे मिसळून वापरल्यास कीटक सुस्त होतात आणि बुरशीचा प्रभाव वाढतो. तसेच, हे कीटकनाशक सूत्रकृमी (EPNs) आणि बीटी (Bt) सोबतही उत्तम काम करते.

बाजारात उत्तम दर्जाचे मेटारिझियम कसे ओळखावे?

CIB&RC च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, चांगल्या दर्जाच्या पावडर (WP) किंवा द्रवरूप (Liquid) उत्पादनामध्ये बुरशीच्या बीजाणूंचे प्रमाण किमान 1 x 10^8 CFU/g (किंवा प्रति मिली) असले पाहिजे. पावडरमध्ये ओलाव्याचे प्रमाण ८-१०% पेक्षा कमी असावे.

शेतकरी बांधवानो रिसेटएग्री व्हाटस्अप चॅनल ला भेट द्या, जॉइन व्हा. आपले चैनल वाढावे म्हणून सदर पोस्ट इतर व्हाटसअप ग्रुप मध्ये अवश्य शेअर करावी. धन्यवाद!