फळमाशीचा बंदोबस्त करणे इतर कोणत्याही किडीपेक्षा अगदी वेगळे आहे, कारण तिची काम करण्याची पद्धतच वेगळी असते. अळी, टोळ किंवा मावा यांसारख्या नेहमीच्या किडी पानांना कुरतडतात, झाडाची वाढ थांबवतात किंवा फुलांचे नुकसान करतात, त्यामुळे त्या आपल्याला लगेच डोळ्यांना दिसतात. पण फळमाशी अत्यंत चतुर आहे; ती अगदी लपून छपून घात करते. ती झाडाच्या पानांना किंवा फांद्यांना अजिबात नुकसान पोहोचवत नाही. त्याऐवजी, मादी फळमाशी फळ पक्व होण्याच्या काळात फळाच्या सालीला अगदी बारीक डंख मारते आणि थेट फळाच्या आत अंडी घालते.

या अंड्यांमधून निघालेल्या अळ्या पूर्णपणे फळाच्या आतच राहून फळ खातात. त्यामुळे फळ काढणीला येईपर्यंत आपल्याला बाग अगदी निरोगी वाटते, पण ऐन वेळी अचानक फळे सडू लागतात आणि खाली गळून पडतात.

जेव्हा फळे गळताना किंवा सडताना आपल्याला दिसतात, तेव्हा आपण फवारणी करतो, पण त्याचा काहीही उपयोग होत नाही. कारण कीड फळाच्या आत सुरक्षित असते आणि औषध फक्त फळाच्या बाहेरच राहते. या छुप्या हल्ल्यामुळे शेतकऱ्यांचे ५०% ते अगदी ९०% पर्यंत अतोनात नुकसान होते.

शिवाय, फक्त आपल्या एकाच्याच शेतात फवारणी करून ही कीड आटोक्यात येत नाही. इतर किडी ठराविक पिकांवरच जगतात, पण फळमाशीच्या काही जाती तब्बल ३०० हून अधिक प्रकारच्या पिकांवर आणि बांधावरच्या जंगली झाडांवरही जगू शकतात. तिथे त्या सतत अंडी घालत असतात. वाऱ्याच्या वेगासोबत त्या अनेक किलोमीटर उडून जाऊ शकतात. त्यामुळे, आज फवारणी करून आपण आपली बाग फळमाशीमुक्त केली, तरी उद्या शेजारच्या बागेतून त्या पुन्हा आपल्या फळांवर येऊ शकतात.

थोडक्यात सांगायचे तर, आतून होणारे नुकसान, बांधावरच्या झाडांचा आसरा आणि लांबवर उडून जाण्याची क्षमता यामुळे, नेहमीच्या फवारणीच्या पद्धती फळमाशीपुढे कुचकामी ठरतात. या किडीला हरवायचे असेल, तर आपल्याला एक पाऊल पुढे राहावे लागेल. फळे पिकायला सुरुवात होण्याच्या खूप आधीपासूनच बागेत लक्ष ठेवणे, गळालेली फळे गोळा करून नष्ट करणे (बागेची स्वच्छता) आणि कामगंध सापळे (Pheromone traps / आमिष) लावणे, अशा एकत्रित उपाययोजना केल्यावरच फळमाशीवर कायमस्वरूपी नियंत्रण मिळवता येते.

फळमाशी कोणत्या फळ पिकत नुकसान करते?

फळमाशीची काही 'आवडती' पिके आहेत, ज्यावर ती हमखास आणि सर्वात जास्त हल्ला करते. आंबा आणि पेरू या फळबागांसह, सर्व प्रकारच्या वेलवर्गीय भाज्या (जसे की कारले, दुधी भोपळा, काकडी, दोडका, घोसावळे, पडवळ, लाल भोपळा) आणि टरबूज व खरबूज ही फळमाशीसाठी अतिसंवेदनशील पिके आहेत. या पिकांमध्ये फळमाशीचा धोका सर्वात मोठा असतो आणि इथेच शेतकऱ्यांचे सर्वाधिक नुकसान होते.

पण फळमाशी फक्त याच पिकांपुरती मर्यादित राहत नाही. मुख्य पिके नसली, तरी ती इतर अनेक फळबागा आणि भाज्यांकडे आपला मोर्चा वळवते आणि काही प्रमाणात का होईना, पण नुकसान करतेच. उरलेल्या पिकांची यादी बरीच मोठी आहे, ज्यामध्ये खालील पिके येतात:

आपल्याकडची नेहमीची फळे व भाज्या: पपई, संत्री, लिंबू, पपनस (ग्रेपफ्रूट), सीताफळ, चिकू, डाळिंब, अंजीर, खजूर, केळी, बोर, फणस, टोमॅटो, वांगी, हिरवी मिरची आणि ढोबळी मिरची (शिमला मिरची).

थंड हवेतील व इतर फळे: सफरचंद, द्राक्षे, सप्ताळू (पीच), नाशपाती, आलू बुखारा (प्लम), चेरी, जर्दाळू, आणि स्ट्रॉबेरी, ब्लॅकबेरी, ब्ल्यूबेरी, रास्पबेरी, तुती यांसारखी बेरी प्रकारातील फळे.

विदेशी फळे व इतर पिके: ड्रॅगन फ्रूट, लीची, अव्होकॅडो, पॅशन फ्रूट, करंबळ (स्टारफ्रूट), लॉंगन, रंबुटान, नेक्टराईन, क्विन्स, नीरफणस (ब्रेडफ्रूट), पर्सीमन, ऑलिव्ह, चवचव, परवळ, स्क्वॉश आणि झुकिनी.

काही नगदी व सुकामेवा पिके: कॉफी, काजू बोंड, अक्रोड, बदाम, गुलाबी जांभूळ, सुरीनाम चेरी, कुमक्वाट, लोक्वाट, एसेरोला, मँगोस्टीन आणि मॅकॅडॅमिया.

फळमाशीचे जीवनचक्र 

फळमाशी नियंत्रणाची नेमकी रणनीती काय?

सुरुवातीला शेतकरी फळमाशी मारण्यासाठी अत्यंत विषारी कीटकनाशकांची फवारणी करत असत. मात्र, यामुळे फळमाशी नियंत्रण तर होतच नव्हते, उलट फळांवर विषारी रसायनांचे अंश (Chemical Residue) रहात.  त्यामुळे फळमाशी नियंत्रणासाठी, फुलोरा लागल्यापासून फळमाशी चे अस्तित्व लवकरात लवकर ओळखणे व ती अंडे देऊ शकणार नाही अशी व्यवस्था करणे, ही रणनीती आमलात आणली जाऊ लागली. यासाठी फळमाशी च्या कामगंधाचा उपयोग केला जाऊ लागला. 

कामगंध म्हणजे नेमके काय?

कामगंध (Pheromone) म्हणजे कीटक किंवा प्राण्यांच्या शरीरातून नैसर्गिकरीत्या बाहेर सोडला जाणारा एक विशिष्ट प्रकारचा रासायनिक स्राव (Chemical Scent). हा गंध त्याच प्रजातीच्या इतर कीटकांना संदेश देण्यासाठी किंवा त्यांना आकर्षित करण्यासाठी वापरला जातो. अत्यंत सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ही कीटकांची एकमेकांशी संवाद साधण्याची 'वासाची भाषा' (Language of smell) आहे.

शेतीच्या आणि कीड नियंत्रणाच्या संदर्भात या शब्दाची फोड केल्यास: 'काम' (प्रजनन किंवा मिलनाची इच्छा) + 'गंध' (वास). म्हणजेच मिलन प्रक्रियेसाठी कीटकांनी सोडलेला गंध (Sex Pheromone).

जेव्हा एखादी मादी कीटक मिलन करण्यासाठी (Mating) तयार असते, तेव्हा ती तिच्या शरीरातून अतिशय सूक्ष्म प्रमाणात हा कामगंध हवेत सोडते.

हा गंध वाऱ्यासोबत दूरवर पसरतो.

नर कीटकांच्या डोक्यावरील स्पर्शिकांमध्ये (Antennae) हा विशिष्ट गंध ओळखण्याची प्रचंड क्षमता असते. नर कीटक हा वास ओळखून अनेक किलोमीटरवरून बरोबर मादीच्या दिशेने उडत येतात. (प्रत्येक कीटकाचा कामगंध वेगळा असतो, त्यामुळे आंब्याच्या फळमाशीचा नर काकडीच्या फळमाशीकडे आकर्षित होत नाही).

पिकांनुसार फळमाशीचे प्रकार आणि योग्य कामगंधाची (Pheromone) निवड

फळमाशीच्या विविध प्रजाती वेगवेगळ्या पिकांवर हल्ला करतात. त्यामुळे सर्व पिकांसाठी एकच कामगंध सापळा चालत नाही. पिकांनुसार योग्य ल्यूर (Lure) निवडणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

फळबागांवरील फळमाशी (Oriental Fruit Fly - Bactrocera dorsalis / B. zonata)

बाधित पिके: आंबा, पेरू, पपई, डाळिंब, लिंबूवर्गीय फळे.

वापरला जाणारा गंध: मिथाईल युजेनॉल (Methyl Eugenol). हा गंध या प्रजातीच्या नर माश्यांना मोठ्या प्रमाणावर आकर्षित करतो.

वेलवर्गीय पिकांवरील फळमाशी (Melon Fruit Fly - Zeugodacus cucurbitae)

बाधित पिके: काकडी (Cucumber), कलिंगड (Watermelon), खरबूज, कारले, दुधी भोपळा.

नुकसान: फळमाशीने दंश केलेल्या जागी कोवळी काकडी किंवा कलिंगड वाकडे होते आणि त्यातून चिकट स्राव येतो.

वापरला जाणारा गंध: क्यु-ल्यूर (Cue-lure). जर कलिंगड किंवा काकडीच्या बागेत 'मिथाईल युजेनॉल' लावले तर त्याचा कोणताही उपयोग होत नाही; तेथे 'क्यु-ल्यूर' असणारा सापळाच लावावा लागतो.

बहुतेक सर्व व्यवसायिक उत्पादनात मिथाईल युजेनॉल व क्यु-ल्यूर या दोघांचे 85:15 या प्रमाणात मिश्रण वापरले जाते. 

कामगंध तंत्रज्ञानाची आधुनिक उत्क्रांती

कामगंधाचा शेतीत उपयोग करण्यासाठी वेगवेगळे तंत्रज्ञान वापरले जाते. जसे.. 

कामगंध सापळा: यात बाटलीचा सापळा म्हणून वापर होतो. कामगंध एका लकडी ठोकळ्यात शोषून तो बाटलीच्या आत लावला जातो. गंध बाहेर पसरावा व माशी आत जाऊ शकावी म्हणून छिद्र ठेवले जाते. यात नर माशी आकर्षित होते व आत गेलेली माशी परत बाहेर येऊ शकत नाही.   

फेरोमोन पेस्ट (Pheromone Paste / SPLAT Technology): ही मेण आणि पॉलिमरच्या मिश्रणाने तयार केलेली पेस्ट असते, ज्यामध्ये कामगंध आणि किंचित कीटकनाशक आधीच मिसळलेले असते. ही पेस्ट झाडाच्या खोडावर किंवा काठीवर लहान ठिपक्यांच्या स्वरूपात लावली जाते. यातून दीर्घकाळ गंध हवेत सोडला जातो आणि पेस्टला स्पर्श करताच नर माशी जागीच मरते. यासाठी प्लास्टिक सापळा वापरण्याची गरज पडत नाही.

इन्सेक्ट ग्लू फेरोमोन स्प्रे (Sticky Glue Pheromone Sprays): या तंत्रज्ञानात न वाळणारा अतिशय चिकट डिंक (Insect Glue) आणि सूक्ष्म कामगंध घटक एकत्र मिसळलेले असतात. हे मिश्रण पिवळ्या किंवा निळ्या प्लास्टिक शीटवर फवारले जाते. वासाने आकर्षित झालेल्या माश्या शीटवर बसताच घट्ट चिकटून मरतात.

मादी फळमाशीचे नियंत्रण: मूळ समस्येवर घाव (Female Attractant Technology)

केवळ नर माश्यांना मारून प्रादुर्भाव पूर्णपणे थांबत नाही, कारण पिकाचे प्रत्यक्ष नुकसान फळामध्ये अंडी घालून मादी माशीच करते. मादीला आकर्षित करण्याचे विज्ञान तिच्या 'खाद्याच्या गरजेवर' आधारित आहे.

प्रथिनांची भूक (Protein Requirement): मादी फळमाशीला अंडी परिपक्व करण्यासाठी प्रथिनांची प्रचंड गरज असते. ती कुजणाऱ्या फळांमधून किंवा किण्वन (Fermentation) प्रक्रियेतून निघणाऱ्या अमोनियाचा वास लांबून ओळखू शकते.

प्रोटिन हायड्रोलायझेट (Protein Baits): प्रथिनांचे विघटन करून बनवलेले हे द्रव आमिष किंचित कीटकनाशक मिसळून झाडांवर फवारले जाते. प्रथिनांच्या शोधात असणाऱ्या मादी माश्या हे आमिष खाऊन मरतात.

सिंथेटिक फिमेल ल्यूअर्स: आधुनिक तंत्रज्ञानात अमोनियम ॲसिटेट, ट्रायमिथाईल अमाइन आणि प्युट्रेसिन या तीन घटकांचे मिश्रण असणारे विशेष ल्यूअर्स बनवले आहेत, जे मादीला प्रथिनांचा नैसर्गिक स्त्रोत असल्याचा आभास निर्माण करून सापळ्यात ओढतात.

विविध नियंत्रण तंत्रज्ञानाचे फायदे आणि तोटे

भविष्यातील प्रगत तंत्रज्ञान (New Era of Control)

स्टराईल इन्सेक्ट टेक्निक (SIT): प्रयोगशाळेत लाखो नर माश्यांना रेडिएशन देऊन वंध्य (Sterile) बनवले जाते. ते निसर्गात सोडल्यावर मादीसोबत मिलन होते, पण अंडी उबवत नाहीत. हा प्रयोग व्यक्तिगत पातळीवर होऊ शकत नाही. 

आरएनए इंटरफेरन्स (RNAi Biopesticides): हे आधुनिक जैविक कीटकनाशक केवळ फळमाशीच्या जनुकांना (Genes) निष्क्रिय करते, ज्यामुळे मधमाशीसारख्या इतर कोणत्याही जीवाला हानी न पोहोचता केवळ फळमाशी नष्ट होते. येत्या 4 ते 5 वर्षात हे तंत्रज्ञान उपलब्ध होईल. 

निष्कर्ष आणि एकात्मिक व्यवस्थापन:

फळमाशीसारख्या चतुर शत्रूवर एकाच उपायाने मात करता येत नाही. पिकाच्या फुलोऱ्याआधीच योग्य कामगंध सापळ्यांची (उदा. वेलवर्गीय पिकांसाठी क्यु-ल्यूर आणि फळांसाठी मिथाईल युजेनॉल) मास ट्रॅपिंगसाठी (एकरी ६-८ सापळे) उभारणी करावी. जोडीला मादी माश्यांसाठी प्रोटीन बेट्सचा वापर आणि बागेतील सडलेली फळे २ फूट खोल खड्ड्यात गाडण्याची सवय ठेवल्यास शेतकरी या कर्दनकाळाचा कायमचा बंदोबस्त करू शकतात.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)