अलीकडेच सुनील केंद्रेकर साहेबांचे शेतीतील प्रयोगांवर आधारित काही व्हिडिओ सोशल मीडियावर मोठ्या प्रमाणात व्हायरल झाले. शेतकऱ्यांच्या वाढत्या आग्रहाखातर त्यांनी स्वतःचे यूट्यूब चॅनल सुरू केले आणि त्यावर अपलोड केलेला पहिलाच व्हिडिओ अल्पावधीतच लोकप्रिय झाला. या व्हिडिओमध्ये त्यांनी हळद पिकासाठी गाजर गवताचा (Parthenium) अर्क सेंद्रिय खत आणि कीटकनाशक म्हणून कसा प्रभावीपणे वापरला, याची प्रत्यक्ष माहिती दिली. त्यांच्या या यशस्वी प्रयोगामुळे 'तणांचा खत म्हणून वापर' या विषयाला पुन्हा एकदा उजाळा मिळाला आहे. हीच बाब जोडून आजच्या या सविस्तर लेखात आपण जाणून घेऊया की, गाजर गवताप्रमाणेच आपल्या आजूबाजूला वाढणारे इतर कोणकोणते हानिकारक तण आपण पिकांसाठी 'वरदान' म्हणून वापरू शकतो.

शेतीमध्ये तणांना पिकांचा सर्वात मोठा स्पर्धक मानले जाते. तणे जमिनीतील अन्नद्रव्ये आणि पाणी अत्यंत वेगाने शोषून घेतात. पण, याच आक्रमक गुणधर्माचा वापर करून आपण या हानिकारक तणांचे रूपांतर 'पोषक द्रव खत' (Liquid Fertilizer) आणि 'जैविक कीटकनाशक' (Biopesticide) मध्ये करू शकतो. तणांमध्ये साठलेली खनिजे आणि त्यांच्यातील नैसर्गिक विषारी रसायने पिकांची वाढ आणि संरक्षणासाठी कशी वापरता येतील, ते खालीलप्रमाणे सविस्तर समजून घेऊ.

सुनील केंद्रेकर सरांनी सांगितल्याप्रमाणे, हे तण जमिनीतून नत्र, स्फुरद, पालाश, जस्त आणि लोह मोठ्या प्रमाणावर शोषून घेते. याच्या पानांमध्ये 'पार्थेनिन' (Parthenin) नावाचे विषारी रसायन असते. अर्क प्रक्रियेतून कुजविल्यानंतर हे रसायन एक उत्कृष्ट नैसर्गिक बुरशीनाशक आणि अळीनाशक म्हणून काम करते.

पाण्यावर अत्यंत वेगाने वाढणारी ही वनस्पती नत्र आणि पालाशचा (Potassium) प्रचंड मोठा स्रोत आहे. याच्या अर्काचा वापर केल्यास पिकाच्या पांढऱ्या मुळांची (White roots) वाढ अतिशय वेगाने होते आणि झाडाला गडद काळोखी येते.

या वनस्पतीच्या पानांमध्ये पोटॅशियमचे प्रमाण जास्त असते. तसेच यातील उग्र दर्प आणि रसायने रस शोषणाऱ्या किडी (उदा. मावा, तुडतुडे, पांढरी माशी) आणि अळ्यांना पिकापासून लांब ठेवतात.

रुईच्या पानांमध्ये आणि चिकामध्ये अत्यंत विषारी रसायने आणि एन्झाइम्स असतात. सेंद्रिय शेतीत याचा अर्क ठिबक सिंचनातून जमिनीतून दिल्यास हानिकारक वाळवी (Termites) आणि सूत्रकृमी (Nematodes) यांचा प्रभावीपणे नाश होतो.

शेताच्या बांधावर किंवा पाण्याच्या चारीवर विपुल प्रमाणात वाढणारी ही वनस्पती एक उत्तम नैसर्गिक बुरशीनाशक आहे. याच्या फवारणीमुळे पानांवरील करपा आणि जमिनीतील मुळाकुज (Root rot) थांबण्यास मोठी मदत होते.

या वनस्पतीत लोह, कॅल्शियम आणि नायट्रोजनचा नैसर्गिक साठा असतो. याचा अर्क पिकांसाठी उत्तम 'टॉनिक' म्हणून काम करतो, ज्यामुळे पिकाच्या पेशी मजबूत होतात आणि रोगप्रतिकारशक्ती लक्षणीयरीत्या वाढते.

धोत्र्यामध्ये अतिशय विषारी अल्कलाईड्स (Alkaloids) असतात. पाने खाणाऱ्या अळ्या आणि खोडकिडा (Stem borer) यांच्या नियंत्रणासाठी धोत्र्याचा अर्क अत्यंत जालीम आणि खात्रीशीर उपाय मानला जातो.

तणे थेट शेतात टाकल्यास ती पुन्हा उगवण्याचा धोका असतो. त्यामुळे त्यांच्यातील अन्नद्रव्ये कुजविण्याच्या (Fermentation) प्रक्रियेतून वेगळी करावी लागतात.

ही पद्धत प्रामुख्याने जलपर्णी, बिच्छू बुटी किंवा गाजर गवताचा वापर खत म्हणून करण्यासाठी सोयीची आहे.

• २०० लिटर क्षमतेच्या प्लास्टिक बॅरलमध्ये १५० लिटर पाणी घ्या.
• तणांचे विळ्याने किंवा यंत्राने बारीक तुकडे करा आणि बॅरलमध्ये टाका.
• हे बॅरल सावलीत ठेवा आणि रोज सकाळी-संध्याकाळी काठीने एकाच दिशेने ढवळा.
• १५ ते २१ दिवसांत गवत पूर्णपणे सडते. तयार झालेला अर्क गाळून घ्या.
• हा अर्क ठिबक सिंचनातून थेट पिकांना द्या किंवा फवारणीसाठी प्रति लिटर पाण्यात २० ते ३० मिली या प्रमाणात वापरा.

किडींच्या नियंत्रणासाठी उग्र तणांचा (रुई, धोत्रा, घाणेरी, बेशरम) प्रभावी अर्क काढण्यासाठी ही पद्धत वापरतात.

• २०० लिटरच्या बॅरलमध्ये १० ते २० लिटर ताजे देशी गाईचे गोमूत्र आणि २ किलो काळा गूळ टाका. उरलेले पाणी भरा.
• यात घाणेरी, रुई, बेशरम किंवा धोत्र्याची पाने व कोवळ्या फांद्यांचे तुकडे करून टाका.
• बॅरलवर गोणपाट झाकून ठेवा (हवा खेळती राहण्यासाठी) आणि द्रावण दररोज ढवळा.
• गोमूत्र आणि गुळामुळे कुजविणारे जिवाणू वेगाने वाढतात आणि १२ ते १५ दिवसांत अर्क तयार होतो.
• फवारणी करताना या अर्काचे प्रमाण अत्यंत कमी ठेवावे. २० लिटरच्या पंपासाठी जास्तीत जास्त १०० ते १५० मिली (प्रति लिटर ५ ते ७ मिली) अर्क पुरेसा ठरतो.

एकाच तणाऐवजी ५ ते १० वेगवेगळ्या प्रकारच्या वनस्पतींचा (उदा. गाजर गवत + घाणेरी + रुई + कडुलिंब) एकत्रित वापर यात केला जातो. सर्व वनस्पतींची प्रत्येकी २-२ किलो पाने बारीक करून २०० लिटर पाण्यात गोमूत्र व शेणासोबत कुजवली जातात. यातून पिकाला आवश्यक असलेली सर्व सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आणि कीटकनाशक गुणधर्म एकाच द्रावणात मिळतात.

फुले येण्यापूर्वी कटाई: कोणत्याही तणाचा अर्क बनवताना, त्या वनस्पतीला फुले किंवा बिया येण्यापूर्वीच तिची कापणी करणे अनिवार्य आहे. बिया तयार झाल्यावर त्या कुजण्याच्या प्रक्रियेतही जिवंत राहू शकतात आणि शेतात पुन्हा तणांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो.

फवारणीचे योग्य प्रमाण: रुई, धोत्रा आणि गाजर गवताचा अर्क अतिशय तीव्र (Strong) असतो. सुनील केंद्रेकर सरांनी सांगितल्याप्रमाणे, फवारणी करताना अर्काचे प्रमाण प्रति लिटर ५ मिलीच्या आसपासच ठेवावे. अर्क जास्त झाल्यास पिकाची पाने करपू (Leaf Scorching) शकतात.

शारीरिक सुरक्षा: गाजर गवत, रुई आणि धोत्रा यांसारखी तणे तोडताना आणि द्रावण ढवळताना हातमोजे (Gloves) वापरणे हितावह आहे. यातील रसायनांमुळे त्वचेला ऍलर्जी होऊ शकते.

स्वच्छ गाळून घेणे: तयार झालेला अर्क ठिबक सिंचनातून (Drip) सोडताना तो सुती कापडाने दोन ते तीन वेळा स्वच्छ गाळून घ्यावा, जेणेकरून ठिबकच्या नळ्या चोक-अप होणार नाहीत आणि द्रावण थेट पिकाच्या मुळांपर्यंत पोहोचेल.