शेतकरी बांधवांनो: ऐकावे जनाचे, करावे मनाचे!

शेती हा व्यवसाय कधीच सोपा नव्हता आणि आजच्या बदलत्या काळात तर तो अधिकच गुंतागुंतीचा झाला आहे. शेतीत होणारे नफा-नुकसान ठरवणाऱ्या घटकांचे प्रमाण खूप मोठे असून, यातील बहुतांश घटक कोणत्याही मानवाच्या हाती नसतात. पिकाची आणि रानाची निवड करण्यापासून ते काढणी, काढणी पश्चात प्रक्रिया आणि थेट बाजारातील विक्रीपर्यंत अनेक टप्पे असतात. प्रत्येक टप्प्यावर निसर्गातील लहरीपणा आणि मार्केटमधील अनिश्चित बदल या व्यवसायाच्या नफा-नुकसानीवर अमर्याद परिणाम करत असतात.

शिवाय, आपला प्रत्येक शेतकरी बांधव वेगळा आहे. दुसऱ्याच्या जमिनीवर राबणाऱ्या अल्पभूधारक शेतकऱ्यापासून ते शेकडो एकर जमीन कसणाऱ्या बागायतदारापर्यंत शेतकऱ्यांचे अनेक प्रकार आहेत. प्रत्येकाची आर्थिक, मानसिक आणि बौद्धिक क्षमता वेगळी आहे. त्यामुळेच, 'शेती' या व्यवसायाला एका विशिष्ट व्याखेत किंवा एकाच साच्यात कैद करणे अशक्य आहे.

माहितीचा महापूर आणि स्वार्थाची बाजारपेठ

शेतीतील हीच गुंतागुंत सोडवण्यासाठी आणि नवनवीन ज्ञान मिळवण्यासाठी शेतकरी नेहमीच इतरांचे अनुभव जाणून घेण्यास उत्सुक असतो. शेतकऱ्यांची ही गरज ओळखून भारत सरकारने संशोधन संस्था, कृषी विद्यापीठे, कृषी विज्ञान केंद्रे (KVK) यांचे मोठे जाळे निर्माण केले.

आज खाजगी क्षेत्रही यात मागे राहिलेले नाही. लहान-मोठ्या, स्थानिक आणि बहुराष्ट्रीय कंपन्यांचे पेव फुटले आहे. हजारो दुकानदार आणि अधिकारी प्रचार, प्रसार आणि विक्रीच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांच्या बांधावर पोहोचले आहेत. त्यातच आता सोशल मीडियाचा (Social Media) जमाना आला असून, यूट्यूब आणि फेसबुकवर 'स्व-घोषित तज्ञांची' एक नवी साखळीच उभी राहिली आहे.

परिणामी, आज शेतकरी बांधवांवर चहूबाजूंनी माहितीचा भडिमार होत आहे. पण इथे एक कटू सत्य स्वीकारायला हवे - माहिती देणाऱ्या प्रत्येकाची स्वतःची एक वेगळी गरज आहे. कुणाला समाजात मान-सन्मान हवाय, कुणाला आपला पगार वाढवायचाय, कुणाला खते-औषधे विकून नफा कमवायचा आहे, तर सोशल मीडियावरील तज्ञांना फक्त 'लाईक्स' (Likes) आणि 'शेअर' (Shares) हवे आहेत.

------------------------

हा लेख वाचला का?

घरगुती १२:६१:०० (युरिया फॉस्फेट) खत: बनवण्याची कृती आणि व्यावसायिक १२:६१:०० (मोनोअमोनियम फॉस्फेट) खताशी तुलना

--------------------------

प्रयोगांच्या लाटा आणि विसरलेला मूळ उद्देश

या माहितीच्या अतिरेकातूनच रासायनिक शेती, सेंद्रिय शेती, शून्य मशागत (Zero Tillage), बहुमजली शेती असे अनेक प्रकार उदयाला आले. कधी विशिष्ट पिकांच्या लाटा येतात, तर कधी एखाद्या नवीन खत किंवा कीटकनाशकाच्या.

दुर्दैवाची आणि चिंतेची बाब म्हणजे, या लाटांमध्ये सर्वसाधारण शेतकरी पुरता बुचकळ्यात पडला आहे. नवनवीन प्रयोगांच्या नादात, "शेती हा एक व्यवसाय आहे आणि त्यात अंतिमतः आर्थिक नफा होणे ही आपली सर्वोच्च गरज आहे" ही सर्वात महत्त्वाची बाब कुठेतरी बाजूला पडली आहे.

मग शेतकऱ्याने नक्की काय करावे?

येथेच "ऐकावे जनाचे, करावे मनाचे" ही आपल्या पूर्वजांनी दिलेली शिकवण खऱ्या अर्थाने उपयोगी पडते. माहिती मिळवणे वाईट नाही, पण तिचे आचरण करताना खालील बाबी लक्षात ठेवणे अत्यंत गरजेचे आहे:

स्वतःची परिस्थिती ओळखा: यूट्यूबवरील एखादा प्रयोग एका भागात यशस्वी झाला, म्हणजे तो तुमच्या रानातही यशस्वी होईलच असे नाही. तुमची जमीन, पाण्याची उपलब्धता, आणि तुमची आर्थिक ताकद (बजेट) ओळखूनच निर्णय घ्या.

अंधानुकरण टाळा: दुसऱ्याने एखाद्या महागड्या औषधाची फवारणी केली म्हणून आपणही कर्ज काढून ती करावी, हा अट्टहास सोडून द्या. प्रत्येक पिकाची आणि शेताची गरज वेगळी असते.

छोट्या प्रमाणावर प्रयोग करा: जर एखादे नवीन तंत्रज्ञान, खत किंवा वाण वापरायचेच असेल, तर थेट संपूर्ण शेतात प्रयोग करण्याऐवजी, सुरुवातीला गुंठेवारीवर (छोट्या क्षेत्रावर) त्याची चाचपणी करा.

आर्थिक ताळेबंद मांडा: शेती हा व्यवसाय आहे. त्यामुळे 'उत्पादन खर्च किती' आणि 'हाती येणारा नफा किती' याचे गणित प्रत्येक हंगामात मांडलेच पाहिजे. केवळ 'उत्पादन' वाढवून उपयोग नाही, तर 'निव्वळ नफा' वाढवणे हे आपले ध्येय असले पाहिजे.

शेतकरी बांधवांनो, सल्लागार अनेक येतील आणि जातील. पण तुमच्या शेतीचे, मातीचे आणि तुमच्या खिशाचे सर्वात उत्तम जाणकार तुम्ही स्वतः आहात. त्यामुळे सर्वांचे ऐका, माहिती गोळा करा, पण प्रत्यक्ष कृती करताना तुमच्या बुद्धीला आणि परिस्थितीला जे पटेल तेच करा!

शेतकरी बांधवानो रिसेटएग्री व्हाटस्अप चॅनल ला भेट द्या, जॉइन व्हा. आपले चैनल वाढावे म्हणून सदर पोस्ट इतर व्हाटसअप ग्रुप मध्ये अवश्य शेअर करावी. धन्यवाद!